Categories
америкийн-монголчууд амьдралын-өнгө ардын-цолтон арслан булангууд видео-мэдээ жинлүүр загас зурхай ихэр матар мэдээ мэлхий нийтлэл нийтлэл нийтлэлийн-баннер нум нэг-ангийнхан онцлох-нийтлэлийн-баннер охин өд-бэх сав-шимийн-ертөнц спорт сурталчилгаа танайд-өнжье удам-судар үхэр хилэнц хонь хумх энгийн-нийтлэлийн-баннер эх-орон-сумаас-эхэлнэ

Монголын шигшээ баг ням гаригт БНХАУ-ын шигшээтэй тоглоно DNN.mn

Монгол Улсын сагсан бөмбөгийн шигшээ баг “FIBA Asia Cup 2025 Qualifiers” тэмцээний хэсгийн тоглолтоо өчигдөр арваннэгдүгээр сарын 21-нд Японы шигшээ багийн эсрэг хийж, 75:93 харьцаатай ялагдал хүлээсэн. Тэгвэл тэдний дараагийн тоглолт Улаанбаатар хотод “UG Arena”-д болно. Тэд энэ сарын 24-нд буюу ням гарагт БНХАУ-ын шигшээ багтай тоглох юм.

Categories
америкийн-монголчууд амьдралын-өнгө ардын-цолтон арслан арын-нүүр баннер булангууд видео-мэдээ жинлүүр загас зурхай их-уншсан ихэр матар мэдээ мэлхий нийтлэл нийтлэл нум нүүр-хуудасны-баннер-1 онцлох-нийтлэл охин өд-бэх сав-шимийн-ертөнц танайд-өнжье томилолт туслах-ангилал удам-судар улс-төр үхэр хилэнц хонь хумх эрэн-сурвалжлах эх-орон-сумаас-эхэлнэ ярилцлага

ХЗБХ: Монгол Улсын 2025 оны төсөв, холбогдох хууль тогтоомжид бүхэлд нь тавьсан Ерөнхийлөгчийн хоригийг хүлээн авахыг дэмжив DNN.mn

Улсын Их Хурлын Хууль зүйн байнгын хорооны өнөөдрийн (2024.11.22) хуралдаан 13 цаг 17 минутад гишүүдийн 59.1 хувийн ирцтэйгээр эхэлж, хоёр асуудал хэлэлцэв.

Монгол Улсын 2025 оны төсвийн тухай хууль, хамт өргөн мэдүүлсэн болон холбогдуулан боловсруулж баталсан хууль тогтоомжид бүхэлд нь тавьсан Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн хоригийг эхлээд хэлэлцсэн бөгөөд энэ талаар Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга Г.Занданшатар танилцууллаа.

Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Гучин гуравдугаар зүйлийн 1 дэх хэсгийн 1, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тухай хуулийн 12 дугаар зүйлийн 8 дахь хэсгийг үндэслэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч бүрэн эрхийнхээ хүрээнд Монгол Улсын 2025 оны Төсвийн тухай хууль, хамт өргөн мэдүүлсэн болон холбогдуулан боловсруулж баталсан хууль тогтоомжид бүхэлд нь хориг тавьсан гэв.

Гадаад зах зээлийн төлөв байдал, түүхий эдийн үнийн хэлбэлзлийг харгалзан, гадаад валютын улсын нөөц, төсвийн хуримтлалыг нэмэгдүүлэх, өрийг бууруулах зэрэг суурь зарчмуудыг анхаарч мөчлөг сөрсөн төсвийн бодлого хэрэгжүүлж алдагдалгүй төсөв батлах нь зүйтэй гэжээ. Олон улсын геополитик, гео-стратегийн нөхцөл байдлаас шалтгаалж, гадаад эдийн засгийн төлөв байдал урьдчилан таамаглах боломжгүйгээр хувьсан өөрчлөгдөж, түүхий эдийн дэлхийн зах зээлийн үнэ ханш өндөр хэлбэлзэлтэй байгааг дурдсан. Энэхүү эгзэгтэй цаг үед мөчлөг сөрсөн эдийн засгийн бодлого хэрэгжүүлж, үр ашигтай, хэмнэлттэй, алдагдалгүй, хөгжилд хөтөлсөн төсөв төлөвлөж, батлах нь нийт иргэн, улсын ашиг сонирхолд бүрэн нийцнэ хэмээн тэрбээр танилцуулав. Энэ нь эдийн засгийн болзошгүй хүндрэл, бэрхшээлийг хохирол багатай даван туулах нөөц боломж, хуримтлалыг нэмэгдүүлэх, үнэ, ханшийн өсөлтийг хязгаарлах, эдийн засгийн тогтвортой байдал, ард иргэд, аж ахуйн нэгж, татвар төлөгчдийн хэвийн үйл ажиллагааг хангах баталгаа болно гэж үзсэн гэлээ.

Эдийн засгийн тогтвортой байдал, өсөлтийг хангах нь хөгжлийн бодлого, тэргүүлэх зорилт, төсөл, хөтөлбөрүүдийг амжилттай хэрэгжүүлж, улсын аюулгүй байдал, тогтвортой хөгжил, ард иргэдийн амьдралын чанарыг сайжруулах үндэс суурь болохыг ямагт санах учиртай хэмээгээд “Монгол Улсын Их Хурал 2025 оны улсын төсвийг хэлэлцэн батлахдаа Төсвийн тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6 4.1-д заасан “төсвийг үр ашигтай, хэмнэлттэй байхаар төлөвлөж, зарцуулах”, мөн хуулийн 6.5.1-д заасан “төсөв хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагааг нийтэд нээлттэй байлгаж, төсвийн төлөвлөгөө, гүйцэтгэл, тайлагналын талаар тогтоосон хугацаанд нийтэд ойлгомжтой, хүртээмжтэй байдлаар мэдээлэх”, мөн Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5.1.2-д заасан “төсвийн бодлого, стратегийн зорилт нь макро эдийн засгийн болон татварын тогтвортой орчныг бүрдүүлэх, инфляцийг хязгаарлахад чиглэсэн байх”, 5.1.6-д заасан “төсвийн хөрөнгийн хуваарилалт, байршуулалт, хэрэглээ нь эдийн засгийн үр ашигтай, нийгмийн ач холбогдолтой байх” гэсэн заалтуудыг бүрэн хангаагүй бөгөөд энэ байдал нь хууль дээдлэх Үндсэн хуулийн зарчимд нийцэхгүй байна” гэжээ. Үүний зэрэгцээ Улсын Их Хурлаар саяхан баталсан “Монгол Улсын Засгийн газрын 2024-2028 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөр”-т тусгагдсан “Төсвийн урсгал зардлын тэлэлтийг хязгаарлаж, төсвийн алдагдал, Засгийн газрын өрийн тусгай шаардлагыг хангана” гэсэн зорилтоо бодитой хэрэгжүүлж ажиллахыг Ерөнхийлөгч сануулжээ.

Мөн ард иргэд, баялаг бүтээгч, татвар төлөгчид болон мэргэжлийн байгууллагуудын зүгээс төсвийн сахилга батыг чангатгах, үр ашигтай, хэмнэлттэй байх зарчимд нийцүүлэн төсвийн зардлыг бууруулах, чиг үүргийн давхардлыг арилгах, улс төрийн нам, эвслүүд сонгуулийн амлалтаа биелүүлэх зэрэг санал, шүүмжийг илэрхийлж байгаа нь зүй ёсны шаардлага хэмээн үзсэн байна.

Түүнчлэн Монгол Улсын 2025 оны Төсвийн тухай хууль тогтоомжууд нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсгийн “… хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим мөн.” гэсэн заалтыг зөрчих нөхцөлийг бий болгосон байна. Улсын Их Хурал 2024 оны 11 дүгээр сарын 08-ны өдөр Монгол Улсын 2025 оны төсвийн тухай хууль баталсантай холбогдуулан авах зарим арга хэмжээний тухай 41 дүгээр тогтоолыг баталсан. Энэхүү тогтоолоор Монгол Улсын 2025 оны төсвийн тухай хууль нь Төсвийн болон Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуульд заасан зарчмуудыг бүрэн хангаагүй, төрийн мөнгөний бодлоготой нийцээгүй, төсвийг үр ашигтай, хэмнэлттэй байхаар төлөвлөж чадаагүй болохоо хүлээн зөвшөөрч, батлагдсан төсвийг тодотгож, дахин засаж сайжруулах шаардлагатай гэсэн агуулгыг илэрхийлсэн байна. Мөн Монгол Улсын Төсвийн тухай хуулийн 34 дүгээр зүйлийн 34.1 дэх хэсэгт “Засгийн газар дараах тохиолдолд тухайн жилийн төсвийн тодотголын төслийг боловсруулж, Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлнэ” гэж заасан.

Гэтэл Монгол Улсын 2025 оны Төсвийн тухай хууль хүчин төгөлдөр болж, дагаж мөрдөж эхлээгүй, Төсвийн тухай хуулийн 34 дүгээр зүйлийн 34.1-д заасан тохиолдол үүсээгүй байхад Улсын Их Хурал төсөвт тодотгол хийхээр тогтоол баталж, чиглэл болгож байгаа нь Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Нэгдүгээр зүйлийн 2 дахь хэсгийн “. . . хууль дээдлэх нь төрийн үйл ажиллагааны үндсэн зарчим мөн” хэмээх заалтыг зөрчих нөхцөлийг бүрдүүлсэн гэдгийг Г.Занданшатар танилцууллаа.

Танилцуулгатай холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүн Дав.Цогтбаатар хоригт дурдсан “мөчлөг сөрсөн төсвийн бодлого” хэмээх агуулгын талаар тодруулж хариулт авсан бол Ц.Сандаг-Очир гишүүн Ерөнхийлөгч хориг тавьсан шалтгаан нь төсвийн алдагдлыг бууруулах уу, эсхүл алдагдалгүй байх уу гэдгийг лавлав. Ерөнхийлөгч Монгол Улсын 2025 оны төсвийг алдагдалгүй төсөв батлах нь зүйтэй хэмээн үзсэн болохыг Г.Занданшатар дарга тодотгоод, холбогдох тайлбарыг хэлсэн юм. Улсын Их Хурлын гишүүн Б.Энхбаяр, Б.Заяабал, Д.Ганбат нар Ерөнхийлөгчийн хоригийг хүлээн авах нь зүйтэй гэдэг байр суурийг илэрхийлсэн бол П.Сайнзориг гишүүн улсын төсвийг дагаад засаг, захиргааны нэгжүүд дагалдан төсвөө батлахаар хүлээж байгааг дурдав. Улсын төсөвтэй холбогдуулан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч хориг тавьж байгаа нь анхны тохиолдол биш гэдгийг тэрбээр дурдаад Монгол Улсын 2025 оны төсвийн тухай болон хамт өргөн мэдүүлсэн хууль, тогтоолын төслүүдийг хэлэлцүүлэгт бэлтгэх үүрэг бүхий ажлын хэсгийг хангалтгүй ажилласан хэмээн үзэж буйгаа илэрхийлсэн. Дараа нь хэлэлцэж буй асуудалтай холбогдуулан Улсын Их Хурлын гишүүд үг хэлж, байр сууриа илэрхийлсний дараа санал хураалт явуулахад хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонх Монгол Улсын 2025 оны төсвийн тухай хууль, хамт өргөн мэдүүлсэн болон холбогдуулан боловсруулж баталсан хууль тогтоомжид бүхэлд нь тавьсан Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн хоригийг хүлээн авахыг дэмжив. Иймд энэ талаарх санал, дүгнэлтээ чуулганы нэгдсэн хуралдаанд танилцуулахаар боллоо.

Дараа нь Байнгын хорооны тогтоолын төслийг хэлэлцэв. Төслийн талаар Байнгын хорооны дарга Д.Цогтбаатар танилцуулж, гишүүд холбогдуулан асуулт асууж, үг хэлэх шаардлагагүй хэмээн үзсэн юм. Иймд санал хураалт явуулахад гишүүдийн олонх дэмжин баталлаа. Ингэснээр Шүүхийн ерөнхий зөвлөлийн шүүгч бус гишүүний албан тушаалд нэр дэвшигчийн томилгооны сонсголын товыг өөрчилж, 2024 оны 12 дугаар сарын 11-ний өдөр зохион байгуулахаар тогтлоо гэж Улсын Их Хурлын Хэвлэл мэдээлийн газраас мэдээлэв.

Categories
story-news америкийн-монголчууд амьдралын-өнгө ангиллуудын-баннер ардын-цолтон арслан булангууд видео-мэдээ жинлүүр загас зурхай ихэр матар мэдээ мэлхий нийгэм нийгэм-ангиллын-баннер нийтлэл нийтлэл нум нүүр-хуудасны-баннер нүүр-хуудасны-баннер-2 нүүр-хуудасны-баннер-3 онцлох-нийтлэл охин өд-бэх өрнийн зурхай сав-шимийн-ертөнц танайд-өнжье туслах-ангилал удам-судар улс-төр-ангилалын-баннер үхэр хилэнц хонь хумх цаг-тооны-бичиг эдийн-засаг эдийн-засаг-ангиллын-баннер эх-орон-сумаас-эхэлнэ

Б.Даваадалай: Ерөнхийлөгчийн хориг Засгийн газар, УИХ-д боломж олгож байгаа юм DNN.mn

Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн эдийн засгийн бодлогын зөвлөх Б.Даваадалайтай ярилцлаа.


-Улсын төсөвт бүхэлд нь хориг тавьж байсан тохиолдол цөөхөн. Ерөнхийлөгч 2025 оны төсөвт бүхэлд нь хориг тавьсны шалтгаан юу вэ?

-Монгол Улсын Ерөнхийлөгч бүрэн эрхийн хүрээнд ард түмнээс сонгогдсон гэдэг утгаараа хуульд хориг тавих бүрэн эрхтэй ганц субьект. Өмнө нь төсөв дээр ихэвчлэн хэсэгчилсэн байдлаар хориг тавьж байсан. Нийгэм, олон нийт, мэргэжлийн байгууллагууд 2025 оны төсөв нэлээд тэллээ гэж шүүмжилсэн. Эдийн засгийн нөхцөл байдал сүүлийн хоёр жил харьцангуй сайн гүйцэтгэлтэй байна. Манай гол түүхий эд нүүрс, зэсийн үнэ өндөр байна. Дээрээс нь Хятадын тал манай нүүрсийг нэлээд сайн гаргаж байна. Мөн Засгийн газар ашигт малтмалын салбарт ил тод байдлыг сайжруулах, тухайлбал, биржээр арилждаг болсон ч, “нүүрсний хулгай”-г ил болгож, засаж янзаллаа. Энэ мэт өөрчлөлтүүдийг хийсний үр дүнд олон үнэлгээ сайжирсан. Нэг анхаарах зүйл бол, энэ бүгд дандаа уул уурхайн орлого. Уул уурхайн бус орлогоо аваад үзвэл, эдийн засгийн бааз суурь сэргэж, нэмэгдэж байгаа ч бас сайжруулах шаардлага байгаа юм.

-Гэхдээ бидний олж байгаа орлого “эмзэг”. Түүхий эдийн үнэ унавал Монгол Улсад эрсдэлтэй?

-Тийм. Төрөлжөөгүй эдийн засагтай. Бид бараг хоёр, гурван бүтээгдэхүүнээр л амьдарч байна. Энэ нөхцөлд илүү болгоомжтой хандах ёстой. Үүнийгээ дагаад бусад зардлаа нэмэгдүүлсэн зүйл бий. Шууд үгүйсгэхэд хэцүү. Цалин, тэтгэврийг нэмсэн, тэтгэврийн доод хэмжээг 500 мянгад хүргэсэн. Аймагт ажиллавал 20 хувь, суманд ажиллавал 40 хувь гээд хангалттай сайн нэмлээ шүү дээ. Жирийн багшийн дундаж цалин хамгийн бага нь 1.6 сая төгрөг. Хөдөө орон нутагт ажиллаж байгаа багийн дарга гэхэд бараг 2.5 сая төгрөгийн цалинтай болчихлоо. Жил болгон үнийн өсөлт, инфляцын түвшинтэй уялдуулаад нэмнэ гэж хууль, тогтоомжид заасан учраас заавал нэмэгдэх шаардлагатай зардлууд байгаа юм билээ. Тухайлбал, цалин, тэтгэвэр, нийгмийн халамжийн зарим хөтөлбөрүүд, хүүхдийн мөнгөнөөс эхлээд. Хүүхдийн мөнгө гэхэд 1.6 их наяд төгрөгийг төсвөөс зарцуулж байна. Энэ мэтчилэн нийгэмд заавал очих ёстой зардлууд бий. Нөгөө талд үр ашигтай, хэмнэлттэй байх зарчмаа барьж, танах боломжтой зардлууд харагдаж байна.

-Ерөнхийлөгчийн хоригийн хүрээнд ямар ямар шаардлагууд тавьж байгаа вэ?

-Нэгдүгээрт, 2024, 2025 оны төсвийг батласнаас хойш олон улсын нөхцөл байдал нэлээн өөрчлөгдөж байна. АНУ-ын ерөнхийлөгчийн сонгууль, дээрээс нь зөвхөн Трамп гарч ирсэнтэй холбоотойгоор түүхий эдийн үнэ хэлбэлзэж байна.

Хэрвээ Хятадаас орж ирж буй бараанд 60 хувийн татвар тавьчихвал урд хөршийн эдийн засаг нэг хувиар сулрах эрсдэлтэй. Манай эдийн засаг Хятадын эдийн засгаас бараг 100 хувь хамааралтай гэж хэлж болно. Оны эхний есөн сарын байдлаар манай эдийн засаг 5 хувьтай байна. Мэдээж хөрөнгө оруулалтаа нэмэх, бүсчилсэн хөгжил, томоохон эдийн засгийн хөгжлийн хөтөлбөрүүдийг харвал төсвөө тэлээд, эдийн засгаа өсгөх чиглэл байж болно. Гэхдээ гадаад нөхцөл байдал тогтворгүй, дайн дажины байдал яаж ч өөрчлөгдөж магадгүй байна. Ер нь Монгол Улсын сүүлийн 30 жилийн эдийн засгийн бодлогыг харвал мөнгө олж байсан мөртлөө нөгөө талдаа алдагдалтай яваад, олсон орлогоосоо илүү зарцуулдаг. Энэ хандлагадаа зарчмын өөрчлөлт хийе гэж байгаа юм. Тийм учраас дотооддоо болгоомжтой байя, ингэхийн тулд ерөөсөө олсон орлогоосоо илүү зарцуулдаг хандлагаа больё л гэж байгаа юм. Хоёрдугаарт, мөчлөг сөрсөн бодлого хэрэгжүүлье гэж байгаа юм.

-Өөрөөр хэлбэл?

-Өндөр орлоготой, өсөлттэй энэ жилүүд дээрээ орж байгаа орлогоосоо тодорхой хувийг хадгалдаг болъё. Дэлхийн банкны судалгаа байдаг. Бид 100 ам.долларын орлого олоод 99-ийг нь зарцуулчихдаг. Нэг хувийн л хуримтлал үүсгэдэг. Өнгөрсөн 30 жилд ийм байдалтай явж ирсэн. Одоо илүү болгоомжтой, орлого өндөр олж байгаа үедээ мөнгөө сайн хадгалъя. Орлого буурах үед ард, иргэд, аж ахуйн нэгжийнхээ хэвийн үйл ажиллагааг хадгалахын тулд төсвөөсөө зарлагаа нэмдэг, мөчлөгөө сөрдөг ийм байдлаар явж, жаахан хянамгай байя гэсэн санаа. Ер нь уул уурхай дээр суурилсан, манайхтай ижил төстэй орнууд ийм бодлого хэрэгжүүлдэг. Мэргэжлийн байгууллагууд ч энэ бодлогыг зөвлөдөг. Энэ удаад бид энэхүү чиглэл рүүгээ зоригтой явах ёстой гэсэн шаардлага тавьж байгаа юм. Тиймээс бидний эхний үндэслэл бол алдагдалгүй төсөв баталдаг болъё, нөгөө талдаа мөчлөг сөрсөн төсвийн бодлого хэрэгжүүлдэг болох явдал юм.

-Иргэд олон нийт хэт их тэлэлттэй төсөвт Ерөнхийлөгч хориг тавих байх гэж их найдаж байсан. Төсвийн зарцуулалт эдийн засгийн хэдэн хувийг эзэлж байсан бэ?

-Олон нийтийн “үр ашиггүй, хэмнэлтгүй, хэт их тэлж байна” гэсэн шүүмжлэл хэлж байгаа нь зүй ёсных гэж бодож байна. Үнэхээр эдийн засгийн 37.7 хувьтай тэнцэх хэмжээний төсвийн зардал оруулж ирсэн. Шууд үгүйсгээд, энийг хас гэхээсээ илүүтэй өнгөрсөн 30 жилийн түүхийг бид аваад үзье л дээ. 2016 онд хямралын үе, 2020, 2021 он ковидын онцгой он жилүүд байсан. Энэ гурвыг хасаад тооцоод үзэхээр, төсвийн зардал дунджаар 30-33 хувьтай тэнцдэг байсан байгаа юм. 2025 онд 37, бүр 40 рүү дөхөж байгаа нь өндөр өсөлт юм. Тийм учраас энэ дээр бид жаахан “тоормос”-лож, үр ашиггүй, эсвэл тэвчиж болох зардлуудаа хасах хэрэгтэй гэж үзсэн. Ерөнхийлөгчийн зүгээс зарчмын хувьд та нар алдагдалгүй бол, харин яаж алдагдалгүй болох тохиргоогоо өөрсдөө хий. Өөр хоорондоо холбоотой юмнуудаа засаж сайжруулах боломж олгож бүхэлд нь хориг тавьж байгаа юм. Хэсэгчлээд тавьчихвал өөрчилж чадахгүй гэсэн үг учраас тийм боломж, тийм орон зайг Засгийн газар, УИХ-д олгож байгаа юм.

-Улсын мөнгө гэж байхгүй, татвар төлөгчдийн мөнгө. Нэг төгрөг болгон үр ашигтай байх ёстой биз дээ?

-Тийм ээ. Тийм учраас татвараа төлж байгаа хүмүүсийн үгийг заавал сонсох ёстой. Тэндээс авахыг нь авч, зөв юмнуудыг нь бид засаад явах ёстой. Төсвийн хууль, Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хууль зэрэг холбогдох хууль тогтоомжид тодорхой заасан байдаг. Тухайлбал, төсвийг үр ашигтай, хэмнэлттэй байхаар төлөвлөж, зарцуулах гээд. Төсөв хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагааг нийтэд нээлттэй байлгаж, төсвийн төлөвлөгөө гүйцэтгэл тайлагналын талаар тогтоосон хугацаанд нийтэд ойлгомжтой, хүртээмжтэй байдлаар мэдээлэх зэрэг маш олон зарчмыг төсөв дээр суулгасан. Энийг бүрэн хангаж ажиллаагүй байна гэж үзэж байгаа юм. Тийм учраас олон нийт, иргэд, аж ахуйн нэгжүүд шүүмжилж байна. Мэдээллээ үнэн зөв, хүртээмжтэй, ойлгомжтой, УИХ-ын гишүүд, бусад хүмүүс ард иргэдэд маш сайн тайлбарлаж ойлгуулах ёстой. Бид урт хугацааны бодлого зэрэг олон баримт бичиг дээр зөв, бодитоор хэрэгжүүлэх зүйлүүдээ томьёолоод оруулсан. Бодитоор хэрэгжүүлэх юм чинь төсөв, эдийн засгийн бодлого дээр гарч ирэх ёстой.

-Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрт төсвийн урсгал зардлыг хязгаарлаж, төсвийн алдагдал Засгийн газрын өрийн тусгай шаардлагыг хангана гэсэн заалт бий. Энэ талаар юу хэлэх вэ?

-Тийм. Энэ заалтаа маш бодитой хэрэгжүүл ээ гэж байгаа юм. Баталсан хууль тогтоомжуудаа бодитоор хангаж байж л хэрэгжүүлж эхэлнэ.

-УИХ 2025 оны төсөвт хориг тавьсныг хэрхэн хүлээж авсан бэ?

-УИХ энэ төсөв сайн болсонгүй, засах шаардлагатай байна гэдгээ хүлээн зөвшөөрлөө гэж бодож байна. Яагаад вэ гэвэл УИХ тогтоол баталсан. Энэ ондоо багтаагаад тодотгол хий гэсэн агуулгатай тогтоол гаргаж байгаа нь УИХ өөрөө төсвийг засаж сайжруулах шаардлагатай байна гэдгээ хүлээн зөвшөөрч буй гэж ойлгож болно. Хоёр дахь нь УИХ-аас Засгийн газарт тодотгол хийнэ гэж тогтоолоор чиглэл өгч байгаа нь өөрөө хууль дээдлэх Үндсэн хуулийн зарчмыг зөрчих нөхцөлийг бий болгосон.

-Тодотгол хийх эрх зүйн орчин бүрдээгүй гэсэн үг үү?

-Төсвийн тухай хуулиар “Монгол Улсын Төсвийн тухай хуулийн 34.1 дэх заалтад Засгийн газар дараах ашиггүй, эсвэл тэвчиж болох зардлуудаа хасах хэрэгтэй гэж үзсэн. Ерөнхийлөгчийн зүгээс зарчмын хувьд та нар алдагдалгүй бол, харин яаж алдагдалгүй болох тохиргоогоо өөрсдөө хий. Өөр хоорондоо холбоотой юмнуудаа засаж сайжруулах боломж олгож бүхэлд нь хориг тавьж байгаа юм. Хэсэгчлээд тавьчихвал өөрчилж чадахгүй гэсэн үг учраас тийм боломж, тийм орон зайг Засгийн газар, УИХ-д олгож байгаа юм.

-Улсын мөнгө гэж байхгүй, татвар төлөгчдийн мөнгө. Нэг төгрөг болгон үр ашигтай байх ёстой биз дээ?

-Тийм ээ. Тийм учраас татвараа төлж байгаа хүмүүсийн үгийг заавал сонсох ёстой. Тэндээс авахыг нь авч, зөв юмнуудыг нь бид засаад явах ёстой. Төсвийн хууль, Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хууль зэрэг холбогдох хууль тогтоомжид тодорхой заасан байдаг. Тухайлбал, төсвийг үр ашигтай, хэмнэлттэй байхаар төлөвлөж, зарцуулах гээд. Төсөв хэлэлцэх, батлах үйл ажиллагааг нийтэд нээлттэй байлгаж, төсвийн төлөвлөгөө гүйцэтгэл тайлагналын талаар тогтоосон хугацаанд нийтэд ойлгомжтой, хүртээмжтэй байдлаар мэдээлэх зэрэг маш олон зарчмыг төсөв дээр суулгасан. Энийг бүрэн хангаж ажиллаагүй байна гэж үзэж байгаа юм. Тийм учраас олон нийт, иргэд, аж ахуйн нэгжүүд шүүмжилж байна. Мэдээллээ үнэн зөв, хүртээмжтэй, ойлгомжтой, УИХ-ын гишүүд, бусад хүмүүс ард иргэдэд маш сайн тайлбарлаж ойлгуулах ёстой. Бид урт хугацааны бодлого зэрэг олон баримт бичиг дээр зөв, бодитоор хэрэгжүүлэх зүйлүүдээ томьёолоод оруулсан. Бодитоор хэрэгжүүлэх юм чинь төсөв, эдийн засгийн бодлого дээр гарч ирэх ёстой.

-Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрт төсвийн урсгал зардлыг хязгаарлаж, төсвийн алдагдал Засгийн газрын өрийн тусгай шаардлагыг хангана гэсэн заалт бий. Энэ талаар юу хэлэх вэ?

-Тийм. Энэ заалтаа маш бодитой хэрэгжүүл ээ гэж байгаа юм. Баталсан хууль тогтоомжуудаа бодитоор хангаж байж л хэрэгжүүлж эхэлнэ.

-УИХ 2025 оны төсөвт хориг тавьсныг хэрхэн хүлээж авсан бэ?

-УИХ энэ төсөв сайн болсонгүй, засах шаардлагатай байна гэдгээ хүлээн зөвшөөрлөө гэж бодож байна. Яагаад вэ гэвэл УИХ тогтоол баталсан. Энэ ондоо багтаагаад тодотгол хий гэсэн агуулгатай тогтоол гаргаж байгаа нь УИХ өөрөө төсвийг засаж сайжруулах шаардлагатай байна гэдгээ хүлээн зөвшөөрч буй гэж ойлгож болно. Хоёр дахь нь УИХ-аас Засгийн газарт тодотгол хийнэ гэж тогтоолоор чиглэл өгч байгаа нь өөрөө хууль дээдлэх Үндсэн хуулийн зарчмыг зөрчих нөхцөлийг бий болгосон.

-Тодотгол хийх эрх зүйн орчин бүрдээгүй гэсэн үг үү?

-Төсвийн тухай хуулиар “Монгол Улсын Төсвийн тухай хуулийн 34.1 дэх заалтад Засгийн газар дараах тохиолдолд тухайн жилийн төсөвт төслийн тодотголын төслийг боловсруулж, УИХ-д өргөн мэдүүлнэ гэж заасан. Тухайн жилийн төсөв гэдэгт үргэлжилж байгаа жилийг ойлгоно. Өмнөх тодотголуудыг хараарай. Ковидын үед ч гэдэг юм уу тухайлбал, долоо найман сар болоод, эдийн засгийн гүйцэтгэл яваад, орлого багасаад, үнэхээр бид тавьсан зорилтдоо хүрч чадахгүй нь ээ гэвэл тодотгол хийх таван нөхцөлийг тавьсан байдаг. Тэр нөхцөлүүд нь үүссэн тохиолдолд тодотгоно. Төсөв нь хүчин төгөлдөр болоогүй, гүйцэтгэж эхлээгүй, тодотгол хийх тохиолдлууд нь бий болоогүй, ирээдүй цаг дээр байгаа төсөвт тодотгол хий гэдэг нь хууль зөрчиж байгаа гэж ойлгож байна. Нэгдүгээрт, логикийн хувьд энэ нь буруу. Хоёрдугаарт, одоо байгаа хуулийн зохицуулалтаар зөвхөн үргэлжилж байгаа зүйлийн, тодорхой тохиолдлууд нь үүссэн үед Засгийн газарт өргөн мэдүүлдэг. Энэ хуулийн зохицуулалтыг 2025 оны төсөв дээр ашиглах нь хуулийн хувьд зөрчилдөөнтэй байна гэж үзэж байгаа юм. Үндсэндээ ийм агуулгаар бүхэлд нь хориг тавьж байгаа юм. Нөгөө талдаа Засгийн газар, УИХ-д нэлээн дэмжлэг болно гэж бодож байна. Ингэснээр нэгд хугацаа хожно, хоёрдугаарт, богино хугацаанд өөрчлөөд, хоорондоо ярилцаад, үр ашиггүй зардлуудаа хэмнэж багасгах боломж юм. Одоо батлагдсан төсөв ДНБ-ий 2 хувь буюу 1.9 их наядын алдагдалтай. Энэ хэмжээг бууруулах тохиргоог өөрсдөө хийнэ гэсэн үг.

-Төсвөө тодотгоод засаж сайжруулж болохгүй юу?

-Тодотгол хийлээ гэхэд процессын хувьд 12 дугаар сард багтааж батална гэдэг магадлал бага. Яагаад гэхээр Засгийн газар өргөн барина, дөрвөн хэлэлцүүлэг явуулна, олон нийт Засгийн газрын яамдаас санал авна гээд маш олон процесстой. Хоёрдугаарт, УИХ дээр цаг хугацааны хувьд их хүнд болчихож байгаа юм. Улсын төсөв батлагдсаны дараа орон нутгийн төсвийг ирэх оны нэгдүгээр сар дотор баталдаг. Энэ үйл ажиллагаа ч дагаад хойшилно гэсэн үг. Ийм олон шаардлага байгаа учраас Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн хоригийг Засгийн газар, УИХ-д төсвөө сайжруулаад, богино хугацаанд ажил үүргээ гүйцэтгэх боломж олгож байна гэж ойлгож болно. Тэрнээс энэ төсвийг, жишээлбэл, бодлогын, бүсчилсэн хөгжлийн тэргүүлэх томоохон төсөл, хөтөлбөрийг эсэргүүцэж байгаа юм биш. Засаад, сайжруулаад ир ээ л гэж байгаа юм. Алдагдалгүй төсөл баталчихъя, нөгөө талдаа улам чамбайруулаад, олон нийтийн саналыг тусгаад, хуульд нийцүүлээд оруулаад ир ээ л гэсэн агуулгатай хориг юм.

-Сангийн сайд “Тэвчих ёстой зарим зардлуудаа танах шаардлагатай болж байна гэж хэлсэн. Та эдийн засагчийн хувьд танаж болох ямар ямар зардлууд байна гэж бодож байна вэ?

-Түрүүн би хэлсэн, заавал шаардлагатай зардлууд бий гэж. Цалин тэтгэвэр, дээр нь хүүхдийн мөнгө, зээлийн хүүний төлбөр гээд хасах боломжгүй олон зардал бий. Тэдгээрээс бусад, хөрөнгө оруулалтаа бид нэгдүгээрт эргээд харж үзэх ёстой. Зураг төсөлтэй юу, үнэхээр үр ашигтай юу, цаг хугацааны хувьд бид заавал 2024 онд зэрэгцүүлээд эхлүүлэх ёстой юу гээд хөрөнгө оруулалтаасаа нэлээн танаж болно. Дараа нь урсгал зардал руугаа ороод, төрийн бүх институцүүдийн зардлыг тодорхой хувиар танах хэрэгтэй гэж бодож байна. Утас, тоног төхөөрөмжийн ч байдаг юм уу иргэдийн шүүмжлээд байгаа олон зардал бий. Тэр энэ гэж сугалахаасаа илүүтэй өндөр өсөлттэй байгаа, тэвчиж болох зардлуудаа л танах ёстой.

Д.Эрдэнэтуя

Categories
булангууд мэдээ онцлох-нийтлэл өд-бэх туслах-ангилал

Монгол тулгатны зуун эрхмийн нэг

Хөдөлмөрийн баатар, Ардын уран зохиолч Бөхийн Баастын 100 жилийн ойд


Миний бие Цаст Алтай нутгийн эрхэм зохиолч Бөхийн Бааст ахтайгаа анх 1968 оны намар “уулзсан” юм. Тэгэхэд би Баян-Өлгий аймгийн 10 жилийн Хоёрдугаар дунд сургуулийн зургадугаар ангийн сурагч байлаа. Намрын тэр нэг өдөр манай сургуулийн удирдлага, багш нар, мөн үдээс өмнө хичээллэдэг таваас аравдугаар ангийн сурагчид Баруун монгол түмний дундаас төрж гарсан, орон даяар нэр алдар нь хэдийнэ түгсэн нутгийн зохиолчтой уулзаж байсан нь тэр юм билээ. Өнөө эргэн санахад зохиолч маань намхан нуруутай, тунгалаг шаравтар царайтай, нүдний шилтэй, цэмцгэр хувцасласан, яриа хөөрөө чөлөөтэй, юм үзэж, нүд тайлсан эрхэм гэдэг нь тэр үед уулзалтад орсон хэний ч нүдэнд тод харагдаж, ой тойнд мөнхөд хадгалагдан үлдсэн буй за. Тэгэхэд Вьетнам улсад томилолтоор явснаа, голчлон Америкийн түрэмгийлэгчдийн өдөөсөн аймшигт дайны гай гамшгийн тухайд сурагч бидний нүдийг бүлтийлгэж, чихийг дэлдийтэл ярьсан санагдана.

Тэр уулзалтаас хойш би зохиолч ахын уран бүтээлийг улам бүр шунан сонирхох болж, “Хяруу унасан цагаар”, “Алтайн цэцэг”, “Алтайн салхи”, “Алтайн хоёр өнгө” зэрэг номуудыг нь аймгийн нийтийн номын сангаас картаар авч уншиж, олон сайхан өгүүллэг, нийтлэл, найрууллынх нь амтанд орсон юм аа. Удалгүй “Одтой тэнгэрийн дор” шүлэг, найраглалын номыг нь ч олж уншлаа. Ч.Чимидийн редакторлосон уг түүвэрт “Миний эх орны өглөө”, “Алтай”, “Дэгдээхэй шиг дэрвэж явсан бага нас минь”, “Нутгийн цагаар хорин гурван цагт би”, “Намрын шөнө голын эрэг дээр”,“Тариа унтдаг юм”, “Москва”, “Орос зан”, “Орос нутгийн хавар”, “Сибирь”, “Оросын ой”, “Балтын тэнгис долгилоно”, “Цаг ирнэ ээ” зэрэг уянгын шүлэг, дуу, “Хүслийг эрсэн үлгэр”, “Үнэн ба гэрлийн тухай дуун”, “Тэмээний тухай лекц” зэрэг бичлэгийн хувьд энгийн, өвөрмөц хэлбэртэй найраглалууд, мөн мөнөөх Вьетнамд уран бүтээлийн томилолтоор явахдаа үзсэн харснаа бичсэн бүлэг шүлэг нь хэвлэгдсэн байлаа.“Ханойд америкийн 11 онгоц сөнөөсөн 1967 оны тавдугаар сарын 19-ний ялалтанд зориулав” гэсэн ишлэлтэй “Ханой” нэртэй нэг шүлэгтээ:

“Лүн лүн!

Дахиад л лүн, лүн!

Юу вэ та минь!

Газар хөдлөх шиг

Галт уул дэлбэрэх шиг!..

…Хүнд тулалдааны чимээгээр

Хөл доорх газар доргиж

Зүүгээр шивүүлсэн юм шиг

Зүрх минь өвдөж байна!

Хар хөлс шанаа руу

Халуун, горхи шиг урсаж

Хар хөлс, нулимс хоёр

Харах нүдий минь хорсгож байна!..” гэж бичсэн нь дээрх уулзалтын үеэр сурагч бидний нүдийг бүлтийлгэж, чихийг дэлдийлгэсэн Вьетнам дахь аймшигт дайн тулалдааны тухай байсан юм.

Би ЗХУ-ын Украины Одесс хотын Ус цаг уурын дээд сургуулийн оюутан болсон 1973 оноос Монголын маань тухай болон манай зохиолчдын орос хэлээр гарсан ном цуглуулж, сонирхож уншдаг нэг зугаатай ажилтай боллоо. Тэр үед хуучин номын дэлгүүрээс Бааст зохиолчийн “Б.Басто. Хурлэ и другие рассказы” нэртэй 1963 онд Москвад “Гадаадын уран зохиол” хэвлэлийн газраас гаргасан арваад хэвлэлийн хуудас номыг нь олж авч, чухамхүү ширээнийхээ ном болгож, уг номын өгүүллэг туужийн орос хэлний мэдэхгүй үгсээр толь хийж, цээжилж яриа, уран зохиолын үгсийн гайгүй сантай болсон минь орчуулга оролдож эхлэхэд нэн их тус болсон билээ. Тэр үед бас Н.Банзрагчийн “Путь” “Зам”, Л.Түдэвийн “Открывая мир…” “Хорвоотой танилцсан түүх”, С.Удвалын “Первые тринадцать” “Анхны арван гурав”, С.Лочингийн “Цвет души” “Сэтгэлийн өнгө” зэрэг манай зохиолчдын орос хэлээр хэвлэгдсэн номууд мөн уншиж амжсан юмдаг. Дашрамд хэлэхэд Бааст ахын маань дээрх ном ЗХУ-д манай зохиолчдоос Д.Нацагдорж, Ц.Дамдинсүрэн номын түүвэр зохиолын дараа орос хэлээр хэвлэгдсэн гурав дахь томоохон түүвэр зохиол юм билээ. Түүнчлэн зохиолчийн бие даасан ном, зарим бүтээлүүд нь Хятад, Герман зэрэг улсад хэвлэгдсэн байдаг.

Зохиолч ахтай би биечлэн уулзсан нь 1976 оны зун юмдаг. Зуны амралтаар Улаанбаатарт ирэхдээ Д.Доной нагацаараа зуучлуулан МЗЭ-ийн хоёр давхар саарал байшингийн босгыг анх алхаж Бааст ахтай уулзлаа. Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагнал авахад нь Одессаас баяр хүргэж, мэндчилгээ дэвшүүлсэн байсан тул оюутан намайг танимхайран хүлээн авч, шүлэг зохиол оролддогбайсныг минь талархан дэмжиж, машиндсан хэдэн шүлгийг минь үзэж, улмаар залуу зохиолчдын “Яргуй” түүвэрт хэвлүүлэхээр авч, хэн нэг яруу найрагчид шавь орох тухайд завлөж, СнЗ-ийн референт, яруу найрагч Д.Нямаа гуайтай уулзуулсан юм. Тэр цагаас хойш манай яруу найргийн нэгэн нэрт төлөөлөгч Д.Нямаа гуайтай яруу найргаар холбоотой явж ирсэн билээ. Д.Нямаа багш маань өөрийн “Шөнийн талд адуу янцгаана” яруу найргийн түүвэртээ:

“Яруу найргийн урт замд

Ямагт сайхан нөхөрлөж явдаг Хангайсайхандаа. Д.Нямаа. 2003.8.22” гэж бичиж дурсгасан бол миний 2018 онд хэвлэгдсэн Орос- Зөвлөлтийн болон бусад орны яруу найргийн орчуулгын “Яруу найргийн цоморлог” гэх 32 хэвлэлийн хуудас номыг биеэ чилээн байж уншиж, чин сэтгэлээсээ редакторлож өгсөн юм.

1978 онд Одессын Ус цаг уурын дээд сургуулиа төгсөж ирээд МЗЭ орж, Бааст ахтай дахин уулзаж, улмаар “Утга зохиол, урлаг” сонинд ажиллаж байсан утга зохиолын судлаач, шүүмжлэгч Ч.Билэгсайхан, яруу найрагч П.Пүрэвсүрэн, мөн утга зохиолын судлаач, шүүмжлэгч Д.Өлзийбаяр, хүүхдийн зохиолч Б.Доржсүрэн нартай танилцсан билээ. Бааст ах маань намайг аль нэг утга зохиолын нэгдэлд хамрагдахыг зөвлөж, УБДС-ийн дэргэдэх нэгдэлд орохыг дэмжсэн юм. Нэгдлийн ажлыг Д.Дашдорж багш удирдаж, оюутан Ж.Саруулбуян хариуцан ажиллуулж байлаа. Гэвч миний бие хотын төвөөс хол үндсэн ажилтай байсан тул утга зохиолын нэгдэлд төдийлөн тууштай явж чадаагүй билээ. Энэ байдалд Бааст ах маань нэлээд шүүмжлэлтэй хандаж, уран зохиол тууштай бичиж буй эсэхийг уулзах болгонд асууж, зэмлэж байсан удаа нэг бус бий. “Уг нь орос бас казах унаган шахуу хэлтэй, нэлээд уншсан, ялангуяа Орос-Зөвлөлтийн уран зохиолтой чамгүй танилцсан, байгаль техник хосолсон мэргэжилтэй, гайгүй сайн боловсролтой хүн чи юм бичих л ёстой…” гээд Ж.Лхагваа, Д.Урианхай, Л.Дашням нарын манай утга зохиолын онцгой авьяастнуудын нэрийг дурдаж, тэдний замаар явах ёстой хүн гэж хэлж байсныг молхи миний бие шүүрс алдан сонсож байсан минь бас нэг бус удаа билээ. 1979 оны сүүлч шиг санагдана, нэгэнтээ манай ажлын газар руу утасдаж “Баян-Өлгий аймаг байгуулагдсаны 40 жилийн ойд зориулсан томоохон антологи удахгүй хэвлэгдэнэ. Би энэ сайхан номыг хэвлэлд бэлтгэж байна. Бичсэн юм байдаг бол хэдэн шүлэг яаралтай өгч болно. Нутаг нугын талаар юм байвал их сайн…” гэсэн баяртай сайхан мэдээ дуулгав.Би ч тэр даруйд хэдэн юм машиндуулаад аваачиж өглөө. Тэгээд, “Шүлгүүдээ зас, бас нэмж, хасаж өг…” гэх хариу өгөх биз гэж нэг хэсэгтээ чих тавин хүлээсээр л байлаа. Гэтэл тэгсэнгүй, харин 1981 оны дундуур “Аймгийн ном гарсан. Морилон ирж нэг ном авбал ав…” гэж утасддаг юм байна. Би ч тэр даруйд давхиад очлоо. Миний өгсөн хэдэн шүлэг яг машиндсан дэс дугаараараа, цэг таслалын засваргүй “Цаст Алтайн уянга” нэртэй нутгийн онцлогтой зураг чимэглэл бүхий хатуу супер хавтастай сайхан номонд хэвлэгджээ. Анх удаа том антологид орсон хэдэн бор шүлгээ уншаад эхлээд баярласан ч сүүлдээ айх шиг болж билээ.

Учир нь сүүлд хийсэн засвар нэмэлтээ оруулаагүй хэвлүүлжээ. Энэ байдлыг ажиж байсан зохиолч ах маань “Яав?..” гэж байна. Би «Та миний нэг ч шүлэгт ер гар хүрээгүй, байгаа чигээр нь… Уг би таныг…» гэтэл, Бааст ах «Би юу гэж хүний бүтээлд гар хүрч байх ёстой билээ? Хүний “хүүхдэд” гар хүрэх эрх надад байхгүй ээ. Эзэн нь юмаа мэдэж, эрэг нь усаа хашдаг юмаа, хө…» гэж их л ёжтой хэлж, намайг бүр гайхшируулж орхив. Тэгснээ “Би нэг л хүний шүлэгт сүрхий гар хүрсэн юм. Ц.Гайтав хүү Санхүүд сурч байхдаа, нэг урт шинелийн гол юм, манай зохиолчдын хороо руу байсхийгээд л шүлэг тэрлэсэн баахан гар бичмэлээ бариад шогшиж ирнэ. Түүнийг тухайн үед тоож байгаа ч амьтан алга. Харин би нэг удаа өрөвдөөд, нэлээд хэдэн юмыг нь авч үлдэж уншив. Тэгээд “Галын наадмын тухай” нэг юмыг нь засаж, бараг өөрийнхөөрөө шүлэглэж, анх хэвлэж өгсөн юмдаг. Тэр л Гайтавт их тус болсон байх. Учир нь би түүнийг гайгүй юм бичих хүн болно байх гэж зөн совингоороо мэдэрсэн юм.

Миний итгэл, найдварыг тэр хөсөрдүүлээгүй ээ. Базарваань, Гайтав тэгээд ХХ зууны манай яруу найргийн иргэний уянгын хамгийн лут амьтан болоо биз дээ. Их эрт төрийн шагнал авч, улмаар соёлын гавьяат болсон доо…” гээд над руу нүдний шилнийхээ дээгүүр сүрхий харснаа “Одоо энэ цагийн та нарын тухайд би хэлж мэдэхгүй юм. Цаг хугацаа харуулна биз…” гэж түс тас хэлж намайг бүр алмайруулж билээ. Тийм ээ, тэгж зохиолч ах минь надад зохиол бүтээл туурвих ажлын амаргүйг, нэн өндөр хариуцлагатайг ухааруулах шиг болсон юм (Дашрамд дурдахад 1976 оны “Яргуй” түүвэрт орсон хэдэн бор шүлэг бас редакторын гар оролгүй хэвлэгдсэн түүхтэй).Энэ явдлаас хойш би сонин сэтгүүлд ганц хоёр шүлэг өгөхдөө нэлээд бодож байж өгдөг болсон юм. Ялангуяа орчуулгын шүлгүүдийг эхээс нь гажуудуулахгүй, хэлбэр хэмжээг нь яг таг хадгалах ёстой гэж өөртөө өндөр шаардлага тавьдаг болсон билээ.

Бааст ахын манай бусад зохиолчдоос онцгой нэг ялгарах чанар гэвэл үзэг нэгт нөхдөө хүндэлж, хэний ч зохиол бүтээлийг цаг алдалгүй маш шуурхай уншдаг байсан нь гайхалтай гэж би баттай хэлнэ. Нэг очиход Ж.Пүрэв гуайн “Зүрхний хилэн”, дахин нэг уулзахад“Манан будан” зэрэг нүсэр том романыг ширээн дээрээ дэлгэчихсэн, энд тэнд нь зурж, хуучин монгол бичгээр тэмдэглэж уншиж байхтай таарсан юм. Бас нэгэнтээ “С.Эрдэнэ роман бичдэг боллоо. Уг нь тууж, өгүүллэгээр бид хоёр л дагнадаг байсан юм. Нөхөр маань одоо роман руу уравлаа…” гээд намайг сүрхий харснаа«Амдралын тойрог» романаа амжилттай бичиж шүү…” гэж инээж байсныг нь мэдэх юм.

Сүүлд Е.Евтушенкогийн “Ягодные места” (Жимст газар) романыг орос хэлээр уншиж суухтай нь таарч, энэ романы талаар нэлээд ярилцсан билээ. “Е.Евтушенко ийм роман бичжээ. Уран сайхан, баримт, зөгнөл, янз янзын зүйл хольж, их маягласан байнаа. Уншихад нэлээд ярвигтай юм. Та нар уншиж үзэхгүй юу, орос хэл ус сайтай улс…” гэж хэлсний дараа нь би уг романыг эрэл сурал болж байж олж авч уншиж билээ. Нээрээ л тогтож уншихгүй бол зохиолын гол үйл явдал, бусад нарийн ширийнийг нь барин тавин ойлгоход хялбаргүй бүтээл байлаа.

Бүр сүүлд молхи миний “Сэтгэлийн цэнхэр огторгуй” гэх номыг минь бас л энд тэнд нь зурж, зах буланд нь хуучин монгол бичгээр тэмдэглэл хийж, эрээчин уншиж, санал бодлоо харамгүй хэлж байсан тухайд өгүүлвэл урт түүх болох буй заа. Зохиолч ах маань орос хэлээр шинэ гарсан номууд ч, хаанаас олдог юм, аль хэдийн худалдаад авчихсан, уншчихсан, тэр тухайд хуучлах нэн дуртай байлаа. Нэгэнтээ Л.Толстойн тухай дурсамжийн том ном уншиж, оросын суут зохиолч орос цагаан толгойн үсгүүд зохиож байсан тухайд хүртэл хуучилж, Америкийн Индианы Серая Сова гэх нууц нэртэй зохиолчийн байгаль, амьтны тухай сонирхолтой ном уншиж буйгаа үзүүлж, дараа нь намайг заавал унш гэж өгч байж билээ. Мөн нэг удаа ХХ зууны Оросын нэртэй яруу найрагч эмэгтэй Белла Ахмадуланагийн “Аня болон бусад хөвгүүд охидод зориулсан дуу” нэртэй шүлэг, үргэлжлсэн үг салаавчилсан, хэлбэр хийцийн хувьд нэн ярвигтай 5-6 хуудас шүлгийг өгч, надад долоон хоногийн дотор орчуулж өг гэж тулгав аа. Би ч гэртээ очингуут яруу найрагчий том ботийг дэлгэж, шүлгийг уншиж гарлаа. Нэлээд олон удаа уншиж, шүлгийн санааг сайтар ойлгож аваад яаж орчуулахаа бодоод хэд хонолоо. Гэтэл ах маань мартаагүй, яг хугацаандаа нэхэж байнаа. Би ч, ерөнхийдөө буулгачихсан, танд хоёр гурав хоногоос аваачиж өгнө л гэлээ.Тэгээд, яаралтай сууж мөнөөх шүлгийг нэг өдөр орчуулж, компьютерт шивж, хэвлэж аваачихад, ах маань бараг мэндийн зөрүүгүй хэдэн хуудас орчуулгыг маань яаран үзсэнээ, чи ч гайгүй зөөлөн чихтэй, бас юм хийдэг хүн болж байна шүү… гээд, намайг аанай л гэрт нь бэлээхэн байдаг кофе, чихэр печениэр дайлж гарч билээ.

Бааст ах өөрөө аль залуу цагийн туршлагатай орчуулагч шүү дээ. Орос-Зөвлөлтийн зохиолчдын бүтээлээс болон Энэтхэг, Түвд, Хятад, Унгар, Япон, Итали зэрэг олон орны ардын аман зохиолоос орос хэлнээс орчуулж хэвлүүлсэн бол төрсөн нутаг Баян-Өлгий аймгийн казах зохиолчдын олон арван шүлэг, найраглал, өгүүллэгүүд монголчилж, олон зохиолчын бие даасан ном гаргаж, редакторлож, аймгийн зохиолчдын бүтээлээр “Таван Богдынханы дуу”, “Таван Богд”, “Цаст Алтайн Уянга” нэртэй томоохон эмхэтгэлүүд хэвлүүлсэн билээ. ХХ зууны монголын яруу найрагт шилдэг арвын нэг болох Б.Ахтааны “Бүргэд” туульсын найраглалыг яруу тансаг орчуулсан нь зохиолчийн орчуулагчийн авьяас чадварыг илтгэх нэг үзүүлэлт юм аа.

Бөхийн Бааст зохиолч манай шинэ үеийн уран зохиолын анхдагчидтай бараг нэг үеийнхэн болж явж ирсэн гэхэд хилсдэхгүй буй заа. Тэрээр Ц.Дамдинсүрэн, Б.Ринчен нарын тухай сонин хууч хөөрч, Д.Намдаг, Ц.Цэдэнжав, Э.Оюун, С.Удвал,Ч.Чимид нартай зэрэгцэн ажиллаж, заримтай нь хамтарч зохиол бичиж, тэдний зарим зохиолыг ариутган шүүж, хянан тохиолдуулж ирсэн байдаг. Тухайлбал, бүр өнгөрсөн зууны дөчөөд онд хорь гаруйхан насандаа зохиолч Ц.Цэдэнжавтай хамтарч “Мандухай цэцэн хатан”, “Цогийн идэр нас” зэрэг жүжиг бичиж, Бөмбөгөр ногоон театрт тоглуулж, тэдгээрийг нь маршил Х.Чойбалсан, нөхдийн хамт биеэр үзэж, урам зориг өгч байсан бол Д.Намдагийн алдарт “Цаг төрийн үймээн” романыг анх эх барьж авсан тухайдаа сонин түүх хүүрнэдэг байсан юм.

Монгол Улсын Ардын уран зохиолч маань ийм л “Хайр нь дотроо, хал нь гаднаа…” халамжтай сайхан ах маань байлаа.Хааяа онцгой үйл явдлаар ч юмуу, сүүлд Цагаан сарын баярын үеэр золгож очиход Бааст ах өөрийн шинэ гарсан ном юмуу, эсвэл миний сураглаж очсон гадаадын зохиолчдын номонд сэтгэлийн сайхан үг бичиж, дурсгал болгож өгнө. Ийм маягаар надад 30 орчим ном бэлэглэсэн байх юм. Энэ нь маш үнэтэй бэлэг, цомхон сайхан номын сан болой. Тэрээр «“Дөрван туужийн Бор” (1986) номдоо «Эрхэм дүү Хүрэн-Алагийн Хангайсайханд! Даруу чинь дэндэж, хөдөлгөөн чинь удааширч байна. Энэ их хөдөлгөөнтэй үед ингэж амьдарч болохгүй ээ! Тэмцэл, зүтгэл эцсийн эцэст бүхнийг шийднэ шүү!.. Б.Бааст. 22.03.1986.Улаанбаатар», “Писатли Монгольской Народной Республики(1921-1981). Библиографический справочник. Москва, 1982” номд:

“Нутаг усны минь хүү

Нэг насны хайрт дүү

Хангайсайхандаа

Халуун сэтгэлийн угаас дурсгав. Б.Бааст. 1993.IV.19» гэсэн бол “Чонын буян” (1997) номдоо:

Хайртай хар дүү-

Хангай сайхандаа дурсгав.

Ахыгаа санаж, дурсаж,

Алдсаныг нь давтахгүй яваарай!Б.Бааст. 7.XI.1997”, мөн шинээр хэвлэгдсэн“Дөрвөн туужийн Бор” (2004) номдоо:

“Аймаг нэгтэй

Амьдрах зорилго нэгтэй

Авъяаст найрагч,

Адтай орчуулагч,

Андын дээд,

Ариун журамт Х.Хангайсайхандаа дурсгав.Нөгөө муу ах хэмээгдэх Б.Бааст. 22.VIII.2005”,

“Уйтай сэрүүн намар”(2006 он) номдоо:

“Монголын яруу найраг, үргэлжилсэн үг, орчуулгын ажлын үйлст их ирмүүн- ширүүн ажилтай, амжилттай яваа дүү Х.Хангайсайханд дурсгав. Б.Бааст. 3.III.2007” гэж,“Чулуунцэцэг” (2012)” номдоо: “Нутаг нуга нэгтэй, амьсгалах агаар нэгтэй дүү- Хангайсайхандаа. Б.Бааст. Шинийн гурван” гэх зэргээр бичиж дурсгасан билээ, өмөг түшигт, буянтай буурал ах минь!..

Харин 2000-аад он гарахад Бааст ах маань миний сонин сэтгүүлд хэвлүүлж буй шүлэг, нийтлэл, орчуулгыг нэлээд анзаарч, “Одоо би чиний тухайд нэг дуугарна аа…” гэж нэгэнтээ хэлснээ гүйцэлдүүлж “Хангайсайханы Ромьео Жульетта хоёр” гэсэн томоохон шүүмж-тэмдэглэл бичиж сонинд нийтлүүсэн нь надад мөн ч их урам өгснийг мартахын аргагүй ээ. Энэ шүүмж- тэмдэглэлдээ манай уран зохиолын богино өгүүлэгийн төгс чадвартан Ж.Лхагва, богино шүлгийн нэртэй инжаан Д.Нямаа, дуун хөрвүүлэгчийн их гавьяатан Ц.Хасбаатар нарын бүтээл туурвилын уламжлал чамд ямар нэг байдлаар ажиглагдаж буй гэлтэй гэж намайг магтсан нь бүр ч өндөр хариуцлага хүлээлгэсэн явдал болсон билээ.

Монголын их утга зохиолын нэгэн зууны амьд архив болсон зохиолч маань өөрөө 150 гаруй ном хэвлүүлж Монголын уран зохиолд үргэлжилсэн үгийн романаас бусад бүх төрлөөр зохиол бүтээлээ туурвисныг доктор С.Байгалсайхан, Д.Болормаа нарын судлаачид «Б.Бааст нь яруу найрагч, хүүрнэл зохиолч, жүжгийн зохиолч, нийтлэлч, орчуулагчийн хувиар өөрийн гэсэн өнгө аястай бүтээлээрээ баримтыг уран сайхнаар боловсруулж, уйгагүй хөдөлмөрлөхийн жишээг үзүүлж хоёр үеийн уран бүтээлчдийн бат холбоос гүүр болж залгамж үед туршлагаа өвлүүлж, XX-XXI зууны Монголын утга зохиолын хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулж яваа оюун билэгтэн мөн» гэж үнэлсэн байна.

Тийм ээ, бүтэн нэгэн зуунд амьдарч, ажиллаж, бүтээж туурвихын гайхамшигт үлгэр жишээ үзүүлсэн эрхэм буурал ах маань төр засагтаа хөдөлмөрөө үнэлүүлж хөдөлмөрийн баатар, ардын уран зохиолч, соёлын гавьяат зүтгэлтэний хүндтэй алдрыг зүй ёсоор хүртсэн ХХ зууны Монгол тулгатны зуун эрхмийн нэг яах аргагүй мөн билээ!

МҮЧЗХ-ны болон Н.Рубцовын нэрэмжит Бүх Оросын Утга зохиолын шагналт Х.ХАНГАЙСАЙХАН

Categories
булангууд мэдээ өд-бэх

Уулсын уулсаас өндөлзөх азын цэнхэр уул

Хүний сэтгэлийн хойморт хүндэт суудал эзлэн заларсан эрхэм хүмүүн орчлонг гэнэт орхилоо гэсэн гашуун мэдээ сонсоход өр зүрх өмөрч, ухааны чагтага мултрах шиг болдог юм байна. Ухаан санааны орон зайд олбог түшлэгтэйгээ заларсан Пүрэв баавай минь миний хувьд тийм л хүний нэг. Тэсгим өвлийн жавар тачигнасан тэр орой муу сураг сонсоод, дөнгөж өчигдөрхөн бид инээлдэж суугаагүй билүү гэж бодохоор үнэмшихэд бэрх санагдавч хуурамч хорвоогийн овлигогүй араншинтай эвлэрэхээс өөр яах ч билээ. Монголын их утга зохиолын эрдэнэсийн өв санг манлай бүтээлүүдээрээ арвижуулж ирсэн үргэлжилсэн үгийн зохиолын үнэт хүдэр олборлогч, өгүүлэхүүн уран дархан Санжийн Пүрэв эх орны аугаа их дайны түймэр дүрэлзсэн жилийн өвөл цаг дор Алтайн их уулсын салбар өндөрлөгт дуугаа хадаан төрсөн байдаг. Жирийн малчин ардын аргалын утаа бургилсан эсгий гэрт өсч торнин, хурга ишигтэй хөөцөлдөж, унага даагатай ноцолдон эрийн цээнд хүрсэн тэрбээр бичээч, нягтлан бодогч, слесарь, байлдагч, нүүрс малтагч, эвлэлийн ажилтан, яруу найрагч, сэтгүүлч, зохиолч гээд хийж үзээгүй ажилгүй, амьдралын урт замыг туулжээ. Нэрт зохиолч болтлоо өсөж өндийсөн Монголын утга зохиолын нэгэн ноён оргилд ийнхүү цасан нурлага болсноороо ажилчны алхны тогшилт, уурхайчны өрөмний нүргээн, байлдагчийн бакалийн чимээ, усны гудамж дахь хашгираан, усаа дагаж жаргах хонгор бүсгүйн инээмсэглэл, азын цэнхэр уулаа зүглэх малчны нүүдэл зогслоо гэсэн үг биш, харин ч уншигч түмний сэтгэл зүрхэнд улам бат хоногшин үлдлээ гэсэн үг юм.

Баавай бид хоёр нэг нутаг усны хүмүүс гэж би бардамнан ярих дуртай байлаа. Алтайн ноёлог уулсын үргэлжлэл Даривын хөндлөн хөх нуруу, тэр их хөглөгөр уулсын дунд орших Майханы хөндий бол бидний хүй цөглөсөн тоонот билээ. Манай Алтайчууд дандаа л Даривын цэнхэр нуруу гэж нэрлэдэг тэрхүү хөх уулсдаа Баавай минь дэндүү хайртай байв. Бага насны гэрэлт өдрүүд нь тэнд өнгөрсөн болохоор тэндээс л уран бүтээлийн урам зоригоо олж, ундарга арвин мөрөн шиг уншигчдынхаа сэтгэлийг цэнгүүлсэн, жинхэнэ монгол ахуй амьдралыг тагнайд амтагдаж, нүдэнд харагдтал урласан уран яруу бүтээлүүдээ хөврүүлдэг байсан юм шүү дээ. Баавайн олон зохиолд тэрхүү цэнхэртэн харагдах Дарив сумын минь миний мэдэх, сонсож дуулсан олон уул усны нэр дурдагдаж, таньж мэдэх олон хүний дүр төрх санагддаг нь хуучин танилтайгаа уулзах мэт сайхан сэтгэгдэл төрдөг билээ. Дагестаны их яруу найрагч Расул Гамзатов “Уулын хүн уулаа л дуулдаг юм” гэж хэлсэн байдаг. Үнэн ажээ. Гамзатов, Баавай хоёр адилхан уулын зохиолчид юм. Том улсын найрагч болохоор эрхэм Гамзатов дэлхийд нэр нь түгсэн болохоос бус Санжийн Пүрэв авьяас билгээрээ юу дутах байсан юм гэж би мунхагланам.

Уран зохиолын олон төрөл зүйлээр урлан бодож, ухааран сэтгэж бичих төрмөл онцгой авьяастай, Монголын уран зохиолын том төлөөлөгч энэ эрхэм бол ард түмэндээ азаар заяасан зохиолч байв. Түүнийг Монголын уншигчид хэрхэн хүндлэн хайрладаг нь зовохын цагт нөхрийн чанар танигдана гэгчээр гадагшаа явж эмчлүүлэх болоход нь илрэх шиг болсон доо. Алтайчуудаас эхлээд алс холын Америк, Австрали, хажуу дэргэдийн Япон, Солонгост суугаа монголчууд, өвөрлөгч нар гээд хэдэн зуун хүн өглөгийн гараа сунгаж, хайр халамжийн халуун алгаа дэлгэсэн юм. Монголын зохиолчдын хороон дээр Баавайн олон ном зохиолыг борлуулах ажил зохиогдоход мөнгөөр тусалж чадахгүй ч номыг нь худалдаж авъя гэсэн хүмүүс олноороо ирж байв. Энэ бүгдийн буянд эмчилгээний зардал нь амархан бүрдэж, урд хөршийг зорьсон ах минь удсан ч үгүй эрүүл сайхан болоод эргэж ирэн бичгийн ширээнээ суусан сан. Явахаас нь өмнө болон ирснийх нь дараа Гачуурт дахь гэрт нь өдөр бүхэн зочид гийчдийн хөл тасрахгүй байж, хэрхэн эрхэмлэн хайрлаж, энгүй ихээр хүндэтгэж байсныг нь ойр дотно байсны хувьд мэдэх болохоор эргэн санахад сайхан байна. Энэ бүхэн бол төрөөс олгоогүй гавьяа шагнал, алдар цолноос илүү эрхэм дээд хүндлэл байв.

Энэ сайхан хүнтэй би хувь заяаны төөргөөр мянган бээрийн аяллыг хэдэнтээ хамт хийжээ. Эрхэм ах минь намайг бараа болгож дагуулан олон ч удаа төрсөн нутгийн замд гарч, тэр бүхэнд хийморь заяатай, хоймор суудалтай явсан билээ. Хамт явахад ханилгаатай хүн сэн. Илүү дутуу зангүй, энгийн, хүн голно шилнэ гэж байхгүй, өнөөх л Баавай минь яг л байгаагаараа, хааяа ялимгүй халамцуу байхдаа тогоо нэрэхэд эхний ус авсан жалавч шиг тос даан хөлрөөд, зүлгэмэл хүрэн царайнд нь хөлс шууран, тугалынх шиг тунгалаг хар нүд нь эргэлдээд, тослог сайхан яриа өрнүүлж суух нь бахтай сан. Цагаан сүүний ундарга мэт санаа цагаан, хүнд гэмгүй, мөрөөрөө, өгөөмөр тусч, алсын ханилгаатай, монгол жудагтай эр хүн бол Баавай минь байсан даа. Монголын их утга зохиолд хоёрхон эрхмийг Баавай хэмээдэг. Тэр нь агуу их Сэнгийн Эрдэнэ, Санжийн Пүрэв хоёр юм. Энэ нь Баавайд минь оноосон хэр их үнэлгээ болох нь тодорхой. Хэнтийд болсон зохиолч-уншигчдын уулзалт дээр хөтлөгч нь: –Төрийн шагналт зохиолч Пүрэв үг хэлнэ гэжээ. Тэгэхэд нь Баавай: -Ээ базарваань, тэр чинь би биш “Зүрхний хилэн” роман бичсэн Жамбын Пүрэв шүү дээ хэмээн сандран өгүүлсэн гэдэг юм. Тийм л сайхан эгэл даруухан хүн байв.

Баавай бид хоёр ярилцаад Алтайн хэсэг зохиолчдыг манлайлан нутаг явж, улмаар аймгийн зохиолч нөхөдтэйгөө нийлэн цөөнгүй суманд очиж, зохиолч-уншигчдын уулзалт цэнгүүн зохион байгуулж аялсан нь 2014 он бөгөөд энэ аялал маань амжилттай болж, миний бие “Алаглан харагдах Алтай” хэмээх замын тэмдэглэл бичиж,”Өдрийн сонин”-д нийтлүүлсэн түүхтэй. Тийн явахдаа аймгийн Засаг дарга болон бусад холбогдох хүмүүстэй нүүр тулан ярилцаж, сэтгэлээ нээлцсэний буянд зардал мөнгө нь шийдэгдсэнээр Говь-Алтай аймгаас төрж гарсан зуу гаруй зохиолчийн намтар түүх, шилмэл уран бүтээлээр “Тэнгэрийн мөнгөн Алтай” гэдэг жар гаруй хэвлэлийн хуудас бүхий тоосго лугаа том боть бүтээж, орон нутагт түгээсэн нь уншигчдын хүртээл болж, талархал хүлээсний дээр энэ ном одоо олдохоо больж, эрэл сурал ихтэй эрдэнэ болсонд баярлаад баршгүй. Энэ бол Баавайгийн минь нэр нүүрийн буян, алдар хүндийн нөмөр нөөлөг байсан юм. Дараа жилийн хавар нь бид хоёр дахин Алтайгаа зорьж, яруу найрагч, орчуулагч соён гэгээрүүлэгч Мишигийн Цэдэндорж агсны 85 насны ойд уригдан оролцож, энэ ойд зориулан бүтээсэн миний “Алтайн хөх салхи” номын нээлтийг ташралдуулан хийж, энэхүү арга хэмжээний талаар “Утга зохиол,урлаг” сонинд материал бэлтгэн өгч нийтлүүлж байв. Бид хоёр төрөлх Дарив сумынхаа түүхт ойн номыг бичих хүндтэй даалгавар хүлээсэн байсан тул энэ явалтаараа цэнхэр нутгийнхаа зүг хөлгийн жолоо залсан юм. Сумаа бүтэн тойрч, Баавайнхаа төрсөн бууц Их гашууны өвөлжөө хүрч, нутаг усны олон хүнтэй уулзаж, олон арван зураг дарж, сумын дарга нараас бэлтгэж өгсөн зочид буудалд хэдэн өдөр тухлан, биднийг зорьсон нутгийн хүмүүсийн хөлд дарагдаж, бичих номынхоо ноён нурууг босгож, тэр бүхнийхээ хүчинд “Цэнхэр нутаг” хэмээх уран нийтлэл, намтар судлалын томоохон ном бүтээж, нутгийн зон олондоо их ойгоор нь өргөн барьсан билээ. Баавай бидэн өмнө нь сумынхаа сургуулийн ойн номыг “Даривын сургууль” нэртэйгээр бүтээснээ тэмдэглэх ёстой. Манай Дарив хэзээнээс бичгийн мэргэд олонтой. Баавайгаас гадна Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, эрдэмтэн зохиолч С.Лочин, сэтгүүлч зохиолч Р.Чулуун, радиогийн нэрт сэтгүүлч, яруу найрагч М.Цагаан гээд гавьяатуудын араас зөгнөлт зохиолч Ярвааны Чулуун, МЗЭ-ийн гишүүн, яруу найрагч Шаравын Энхбаатар, МЗЭ-ийн шагналт зохиолч, яруу найрагч Шунхайн Цоодол гээд шүлэг зохиол туурвидаг олон хүн жагсана. Бидэн хоёр эд нарынхаа шилмэл бүтээлүүдийг сорчилж “Цэнхэр нутгийн эгшиглэн” хэмээх утга зохиолын эмхтгэл бэлтгэн хэвлүүлж нутгийн түмэндээ өргөн барьсан юм. Энэ ном өдгөө манай Даривчуудын нэрийн хуудас болж, айл бүхний хойморт залаатай байгаа.

Бидний хамтдаа аялах зам бас л үргэлжлэх учиртай байжээ. Алтай нутгийн суут хүү, төр нийгмийн нэрт зүтгэлтэн, Төрийн хошой шагналт эрдэмтэн зохиолч Чадраабалын Лодойдамбын 100 жилийн ойг Алтайчууд өргөн тэмдэглэх ёслолд Алтайгаар овоглосон зохиолчдын хамт оролцох завшаан өчүүхэн бичгийн хүн надад тохиосон билээ. Энэхүү түүхт ойг тохиолдуулан Ч.Лодойдамбатай холбоотой материалуудыг нэгтгэн миний бие “Сайхан хайр” гэдэг ном бүтээснийг минь Баавай бусдаас түрүүлэн уншиж дуусгаад “Сонирхолтой сайхан ном болсон байна” гэж надад урам хайрлаж байв.

…Аугаа их авьяас билигт, эрдэмлэг энэ зохиолчийн “Цэрэг эрийн тууж”-ийг аль далаад оны эхээр олж уншсанаас хойш түүний “Эх газрын чулуу” роман, “Айлын бүсгүйг мартахгүй” тууж тэргүүтнийг амтархан уншиж, энэхүү бичгийн их хүнийг өчүүхэн би далд сэтгэлдээ бишрэн шүтэж явлаа. “Цог” сэтгүүлд хэвлэгдсэн “Айлын бүсгүйг мартахгүй” хэмээх уянгалаг гэгээн туужийг уншаад зохиол гэж ийм л байдаг аж. Яаж ингэж бичдэг байна аа хэмээн гайхан биширч, гүн бодолд автаж байснаа одоо хэр мартдаггүй юм. Гэтэл эрхэм зохиолчийн Москвад оюутан байхдаа бичсэн “Азын цэнхэр уул” өгүүллэг, “Уулын намар” тууж нь хэвлэгдэж, өөрийг нь бишрэн шүтэгч миний зүрх сэтгэлийг бужигнуулж орхисон билээ. Нэг нутгийн хүмүүсийн хувьд нутаг усныхаа олон жилийн уламжлалт амьдрал ахуйг торойтол дүрсэлсэн “Азын цэнхэр уул” өгүүллэг надад дэндүү ойр байсан юм.

Хол газраас нутаг усаа, нутгийнхаа хүн ардыг санан гэгэлзэхдээ тэднийхээ энгүүн хэрнээ ёс жудагтай монгол амьдралыг уран сайхнаар дурайтал зурж үзүүлсэн нь уг өгүүллэгийн амин сүнс билээ. Тус өгүүллэгийн багахан хэсгээс дурдахад:

…Ханд нөхрөө гайхан харснаа:

– Чи чинь өнөөдөр юу болчихоо вэ гэв.

– Яачихсан байна. Ингэхэд чи санаж байна уу, Хандаа. Танайх тэр зүүн буурин дээр, манайх баруун буурин дээр нь байлаа шүү дээ. Сайхан байжээ, бид хоёр. Ханд бүдүүн ташаагаа хөдөлгөн эмээл дээрээ суудал засаж, нөхрөө бас ч гэж сэтгэл хөдлөн хайрын нүдээр харсан хэрнээ:

-Энд чи надаар анх наадсан чинь санагдав уу гэж егөөдөв. Тэгсэн мөртлөө дотроо, манай Авир залуудаа ч сайхан амьтан байсан даа. Яаж ч болохгүй сэтгэл булаасан хүн хэмээн хайрлаж, нөгөө л ялдамхан харцаараа хүрлэгэр царайг нь илбэв… гэсэн нь бий. Эндээс харахад аливаа нэг үйл явдал, үзэгдэл юмсыг оновчтой мэргэн үгээр урнаар хэлдэг нь харагдаж байна. Энэ сайхан өгүүллэгийг би одоо ч ахин дахин унших дуртай. Энэ гэгээн өгүүллэг бичигдсэнээсээ хойш 40 дэх жил дээрээ эзнээ орхиж буурал зохиолч минь номын агаар сэлгэжээ.

Ийн зохиол бүтээлд нь шунан дурлаж, эчнээ бишрэн шүтэж, хүндэтгэн хайрлаж явсан хүнтэйгээ олон сэжмээр ойртон нөхөрлөж, ах дүү шиг ижилдэн, хол ойрын олон аянд дөрөө нийлж, буурал ахынхаа үг сургаал, яриа хөөрөөг сонсон бэлгэшээж явсан минь их хувь заяа юм. Миний өгүүллэгийн анхны түүвэр “Будрах цасны гэгээ” номыг өлгийдэн, өмнөх үг бичиж, гар дээр ирэх хүртэлх бүх ажилд замчлан тусалж, “За, нутгийн дүү минь бичээд бай даа” хэмээн урам хайрлаж байсан нь хориод жилийн өмнөх явдал агаад түүнээс хойш олон ч номыг минь шүүн тунгааж, хянан нягталсан билээ. Над мэтийн олон хүний зохиол бүтээлд анхаарч, тусалж дэмжин, өгөөмөр сэтгэлээ дэлгэж байсан ч тэрээр хэзээ ч “тэр миний шавь” гэж сайрхаж байгаагүй билээ. Даруу гэхэд даанч даруухан, өгөөмөр гэхэд дэндүү өгөөмөр, Даривын нурууныхаа хөх уулс шиг бусдад нөмөр нөөлөгтэй сайхан л хүн явсан даа.

Дутуу насалсан ч дүүрэн амьдарсан эрхэм ахын минь туурвисан арван хэдэн роман, зуу гаруй тууж, хэдэн зуугаар тоологдох өгүүллэг, уран сайхны олон кино, олон арван дурсамж, хөрөг нийтлэл, яруу найргийн ном зэрэг үй түмэн бүтээл нь Монголын уран зохиол дахь нэгэн сүрлэг сайхан сүмбэр оргил болон үеийн үед дурсагдан, монгол уншигчиддаа сэтгэлийн цэнгэл хайрласаар байх биз ээ.

Нутгийн минь хөх уулс шиг нөмөр түшигтэй зохиолч ахын минь гайхамшигт сайхан зохиол бүтээлийг үе үеийн уншигчид уншсаар байх болно, олон сайхан уран сайхны кино нь үе үеийн үзэгчид сонирхон үзсээр байх болно… хэмээн бодохуй уран бүтээлч хүн хэзээ ч сэрүүн тунгалаг гэдгийг мэдэрнэм. Оюун билигт ахын минь бүтээсэн алсын алсаас өндөлзөх “Азын цэнхэр уул” үеийн үед хөхрөн цэнхэртсээр байх болно.

А.МОЛОМЖАМЦ

Categories
булангууд мэдээ өд-бэх

Алтан шар зам

Говийн намхан намхан толгодын дунд орших жирийн л нэг жижигхэн сум ойртох бүрийд зам хорж өгөхгүй зовоох нь хэцүү. Өнөөдөр ч тэр ёсоор сумын төвийн бараа харагдсаар их л удлаа. Хоёр мянга шахам бээрийн урт зам туулаад ирсэн ачааны цэнхэр тэрэг нь урагш явахаа байчихав уу, эсвэл сум цаашаа нүүгээд байгаа хэрэг үү, хамгийн өндөр нь болох сургуулийн хоёр давхар тоосгон барилга нь эхлээд харагддаг жижигхэн сум говийн цэнхэр зэрэглээнд алслаад байх шиг санагдана.Тэр тусмаа өнөөдөр нэг л сайхан учрал хүлээж байгаа юм шиг сонин совин төрж Баяр урьд урьдынхаас илүү гэр рүүгээ яарч байлаа. Ачааны цэнхэр тэрэг дасал болсон замаар давхисаар говь газар тэр бүр харагдаад байдаггүй өвлийн дүнзэн байшинтай, аргагүй л алсын тээвэрт ийш тийшээ байнга явдаг “олонтой ч, овсгоотой ч” жолоочийн гэр орон гэдгийг илтгэх мэт хүрэн зосоор будаж, дээгүүр нь нарийн модоор эмжсэн цэлгэр банзан хашааны үүдэнд ирж зогслоо. Хашаан дотор зогсох шинэвтэр улаан мотоциклийг хараад Баяр хэн ирсэн юм бол гэж гайхан, бас гэр рүүгээ яараад байсан учрал нь энэ байжээ гэсэн шүү юм бодсоор гэртээ орвол баруун хоймор нь сууж байсан үл таних залуу яаран босч, дээлийнхээ энгэр заамыг товчлон, ханцуй хормойгоо янзалснаа өврөөсөө цэнхэр хадаг гарган барьсаар золгох гэсэн бололтой гар сунган ирэв. Өөдөөсөө инээмсэглэн ирсэн залуутай золгож, үнсүүлэхээр бөхийхөд нь яаран сандран хацрыг нь үнэрлэхдээ Баяр хэн гэдгийг нь үнэхээр таньсангүй.Гэрийнхээ хоймрыг дүүргэн сууж, эхнэрийнхээ аягалсан цайг амсаад ширээн дээр тавин тавьтлаа өөртэй нь золгосон тэр залууг хэний үр удам, хэн болохыг таамаглах гэсэн ч Баярын санаанд юу ч орсонгүй. Баяр уг нь арын сайхан хангайд төрж өссөн хүн.Цэрэгт мордоод л нутгаасаа гарчээ. Говь хээр хосолсон энэ газарт шинэ уурхай нээгдэж, уурхай дагасан жижигхэн сум байгуулагдахад тэрээр жолоочоор ирээд бараг хориод жил болсон билээ. Гэвч алтан шар замын буянаар нутагтаа очих завшаан Баярт байсхийгээд л олдож, ах дүүсээрээ ороод гарчихдаг болохоор хамаатан садан хэн нэгнийх нь үр хүүхэд бол танихгүй байх учиргүй.

Өөрийг нь танихгүй байгааг анзаарсан бололтой үл таних залуу ам нээж “Та намайг нэг л танихгүй байна аа даа” хэмээн асуув. Баяр сандран

-“Хм мм. Үгүй ээ, үгүй. Үгүй ч гэж дээ үнэнийг хэлэхэд нэг л оноохгүй л байна” хэмээн зовнингуй өгүүлбэл залуу инээснээ “Аргагүй ээ, би тэгэхэд одоогийнхоос үнэхээр их өөр байдалтай тантай таарсан л даа. Би Болд байна.Тэр жил та надад үнэхээр том тусалсан шүү” гэлээ. Залуу ийн хэлээд нэгийг санасан бололтой гунигтайхан инээмсэглэхэд нь таван жилийн өмнөх тэр нэгэн явдал Баярын санаанд зурсхийн орж ирэв.Тийм ээ, тэр цагаас хойш Болдын царай зүс үнэхээр өөрчлөгдөж, гэхдээ энэхүү гунигтайхан инээмсэглэл харин Баярын санаанд хэзээ ч мартагдахааргүй тод үлдсэн юм.

…Баяр Улаанбаатараас ачаа ачаад оройхон гарлаа.Шөнийн сэрүүнд машин сайхан явдаг хэмээн тэр үеийн тээврийн жолооч нар ярьдаг, тиймээс ч тэр үү, ихэнх нь орой ч байсан хамаагүй замдаа гардаг байсан билээ. Жаахан ч болов зам хороогоод авна аа хө хэмээн бодсоор замд гарсан Баяр зуу гаруй км давхиад Багануур хүрчээ.Шөнийн сэрүүнд нэлээд явчихъя, юутай ч Хэрлэнгийн гүүр өнгөрч байж хоноглоно хэмээн зүтгэсээр Хэрлэн хүрсэндээ сэтгэл ханасан Баяр жаахан нойр авахаар шийдэж, замаас зайдуухан гарч зогсоод, машиныхаа хаалгыг дэлгэн унтахаар хэвтэв. Гэнэт нойрон дунд нь хэн нэгэн толгойг нь илээд авах шиг санагдахуйд Баяр сэрмэглэж “Үгүй ээ, зүүдэлсэн байлгүй. Энэ эзгүй хээр газар харанхуй шөнө хэн намайг татаж чангаах билээ. Магадгүй ээжийгээ зүүдэлснээс зайлахгүй” хэмээн бодоод нүдээ анин хэвтэж байтал яах аргагүй тэргүүнд нь нэг юм хүрэх нь тэр. Баярын нуруугаар хүйт дааж “ За байз, галзуу чоно, нохой таарснаас гарцаагүй. Тэгээд л цоройж үнэрлээд байгаа байх” хэмээн бодонгуут гараа явуулан бүсэндээ байнга зүүж явдаг жижиг хутгаа тэмтэрлээ. Хутга нь бүсэндээ байсанд жаахан зориг орж, хутгаа сугалаад ухасхийн босч кабиныхаа гэрлийг асаавал алаг эрээн хувцастай туранхай залуу бүдэгхэн гэрлээс нүүрээ халхлах аядан зогсч байв. “Хоригдол. Хоригдол байх нь” хэмээн бодохуй Баярын нуруугаар түрүүнийхээс ч илүү хүйт оргиод явчихлаа. “Юу вэ чи? Хүн үү? Хэн бэ” хэмээн асуухдаа Баяр өөрийнхөө хоолой чичирч байгааг мэдрэв.

Нөгөөх алаг хувцаст шөнийн үзэгдэл Баяраас ч илүү чичирч сааралтсан хоолойгоор “Ах аа, би хүн байна аа. Та надад туслаач” хэмээн гоншгонох нь тэр.

-Юу? Би чамд юугаар туслах гэж. Харанхуй шөнө, хээрийн замд хүн цочоогоод… Яадаг хүн бэ, чи” хэмээн асуухдаа Баяр арай сэхээрлээ.

Алаг хувцаст өнөөх л гоншгоносон нарийн дуугаар,

-Уучлаарай ах аа, таныг сэрэх болов уу гээд хүлээсэн сэрдэггүй.Тэгээд л аргагүй сэрээчихлээ. Би хорих газраас оргож яваа хүн байна аа. Та намайг суулгаад эндээс гаргаад өгөөч. Би танд замдаа бүх учраа хэлье” гэлээ.

Бүдүүрч амжаагүй, хүүхдийнх шиг шингэн дуугаар нь хорь орчим насны залуу болохыг Баяр таамаглав.Гэрэлд бүдэгхэн сүүмэлзэх тэрхүү залууг дахин ажвал бие бялдраар Баяраас арай бага бололтой. “За гэнэт дайрлаа гэхэд бариад авбал дийлчихэж болох л юм байна. Намайг унтаж байхад алчихаж ч болох байсан.Тэгээгүйг бодоход муу юм хийхгүй биз” гэж бодоод Баяр нэлээд тайвширлаа. Гэхдээ л түүний сэжиг арилсангүй.

-Алив чи тэр гэрэлд гараад зогс доо хэмээгээд машиныхаа гэрлийг татвал алаг хувцаст дуулгавартай нь аргагүй асаасан гэрлийн дор очоод зогслоо. Баяр андуурсангүй. Хорь орчим насны туранхай жижиг биетэй залуу аж.

-За одоо нөгөө талын хаалгаар хүрээд ир. Тэгээд юу болсноо надад яриатах гэвэл залуу,

-Ах аа, би ээжтэйгээ уулзах гэсэн юм. Ээж минь бие нь муу гэсэн сураг ирээд.Тэгээд би ээжтэйгээ уулзах гээд оргочихсон. Манайх Дорнодод хөдөө байдаг л даа.Та зүүн тийшээ явж байгаа бол намайг жаахан дөхүүлээд өгөөч” хэмээн гуйлаа.

Чухам яагаадыг бүү мэд, Баяр тэгэхэд Болдод итгэсэн юм. Анх хараад айж цочин, сэжиглэж байсан тээврийн тэрэгний жолооч маань нэг л мэдэхэд тэрхүү “алдаж яваа эрд” өөрийн хуучин муу хүрэм, өмдөө илүүчлээд зогссонгүй, маргааш нь өөр тийш зам салахдаа замын машинд хэдэн литр бензин хийж өгч байж шинэхэн танилаа дайсан ажгуу. Бас замын бэл болгон хэдэн төгрөг авч өгөхөд Болдын нүдэнд нулимс цийлэгнэж ирснээ “Баяртай, ах аа. Танд их баярлалаа. Эр хүний замын хүзүү урт гэдэг дээ. Дахиад уулзана биз дээ” хэмээн хэлээд салж билээ.Ачааны тэрэгний тэвшин дээр суугаад хөдлөхдөө тэрээр яг түрүүнийх шиг гунигтай инээсээр гар даллан одсонсон.

Баяр ийн бодлогошрон суутал Болд ам нээж “Ах аа, би танд эр хүний замын хүзүү урт. Дахиад уулзана гэж хэлсэн байх аа. Таньтай дахиад уулзаж чадна гэдэгтээ би итгэлтэй байсан. Харин ээжтэйгээ л уулзаж чадахгүй байх вий хэмээн санаа зовж байлаа” гээд тамхи асаан бодлогошров.

Тэгээд? Тэгээд уулзаж чадсан уу? хэмээн асуумаар байсан ч Баяр асууж зүрхэлсэнгүй. Хэрвээ уулзаагүй гэвэл тэрээр юу гэх билээ. Тийм тохиолдолд яагаад ч юм Баяр өөрөө буруутай болох юм шиг нэг л их сонин санагдаад явчихав. Болд тамхиа уртаа гэгч сорон уушигласнаа яриагаа үргэлжлүүлж,

– Тантай ямар ч гэсэн дахиад уулзаж, баярлалаа гэж хэлнэ хэмээн би ээждээ амалсан юм. Магадгүй, ээжтэйгээ амьд уулзаж, толгойг нь түшиж чадсан минь тухайн үед миний амьдралдаа хийсэн хамгийн том гавьяа байсан байх. Намайг очоод удаагүй байхад эрлийн хэсэг араас минь ирсэн. Гэхдээ тэд намайг авч яваагүй.Би ээжийнхээ ажил явдалд оролцоод буцсан шүү гэхэд нөгөө л гунигтай инээд нүүрэнд нь зурс гээд өнгөрлөө.

-Хоёр жилийн өмнө суллагдаад нутагтаа очсон. Амьдрал маань ч овоо жигдэрч байна. Маргааш нөгөө “байсан” газраараа нэг дайраад буцна. Надад итгэсэн сайхан хүмүүсийн итгэлийг дааж, дахиж алдахгүй эр хүн шиг амьдарна аа гэж би ээжийнхээ шарилын өмнө өөртөө тангарагласан юм.

Одоо дүү чинь дахиж алдахгүй ээ гэж хэлээд Болд Баяр луу харан инээмсэглэв.Түүний царайд өмнө нь Баярын санаанд үлдсэн тэрхүү гунигтай инээмсэглэл биш, харин өөртөө итгэсэн залуу хүний жаргалтай инээмсэглэл тодорч байлаа.

Маргааш нь мань жолооч санаандгүй учралаар таарсан “муу” дүүгээ,

-Дүү минь, ах нь жолооч хүн болохоор алтан шар зам өлзийтэй байг ээ гэсэн ерөөл хэлэх дуртай. Миний дүүгийн амьдралын алтан шар зам өлзийтэй байг хэмээн ерөөсөөр үдлээ.

М.АМАРБАЯР

Categories
булангууд мэдээ өд-бэх

Нэгэн их нууц буюу Цэвээний ЦЭНД

-СОДОН ХҮНИЙ ТУХАЙ-

Яруу найрагч Цэвээний Цэнд гэж нэг “содон” нөхөр бий. САЛДАН ДОЛООН ОВОГТ түүний дотоод ертөнцөд нэвтэрнэ гэдэг тийм ч амар хялбар хэрэг бус. Ямар ч энгийн санааг тултал нь орооцолдуулж орхино. Ээдрээ төвөгтэй болгочихно. Юмыг ээдрүүлж байж сая сэтгэл ханана. Тэр нь сэрэхүйн нарийн гижиг хөдөлгөх нь бүүр ч жигтэй. Шүлгүүдийг нь анх уншихад “энэ лав гажиг нөхөр байх” гэж бодмоор. Юутай ч түүний шүлгүүдийг Г.Бадамсамбуу “имперссионист” гэж оношилсон юм даг. Монголын яруу найрагт ай тэмдэглэх оролдлогыг тууштай хийж яваа хүн бол Ц.Цэнд юм. Бас номынхоо шүлгүүдийг өөрийн зурсан таталбаруудаар дүрсжүүлсэн найрагч.

Ц.Цэндээс гэнэ гэнэ хачин авир гарна. Хамтдаа алхаж явснаа уулын бэлд идэшлэх үхрийг хараад, “Хүмүүс, жишээ нь, тэр үхрийг өвс идэж байна гэх байх. Би бол үхэр өвс идэж байгаа нь үхрийн хэлэнд байна гэж хэлнэ. Өвсийг ороож аваад тасдаж байгаа тэр хэлэнд л үхрийн мөн чанар байна” гэх юм уу, “Ээждээ хурдан очихыг сумтай зүйрлээд байх юм. Сум гэдэг чинь мөн чанар нь үхэл” гэж уулгална. Нэг удаа Г.Бадамсамбуутай хотын гудамжаар явж байснаа утааны сүүдэр газар унасныг хараад “Хөөе, энэ утаа чинь сүүдэртэй юм гээч” гэж олзуурхан хөөрөлхсөн гэх. Тэгээд Г.Бадамсамбуу “Утааны сүүдэр” нэртэй ойллого түүнд зориулж бичсэн удаатай.

Түүний 1988 оны өвөл Увс аймгийн “Тэргүүний малчин” сонинд нийтлүүлсэн “Цочино гэдэг агшны хорвоо” шүлэг тухайн үедээ л “эвэртэй туулай” байв. Мөн “Сүүдэр”, “Дэлхийн агаар” зэрэг шүлгүүд нь ч бусдаас онцгой ялгарч байсан юм. Яруу найрагч Б.Лхагвасүрэн 1980-аад оны сүүлээр Дарханд ирэхдээ “Залуучууд” театрын гэрлийн техникч Ц.Цэндийн шүлгүүдийг уншуулж сонсоод “Ямар хуцдаг бацаан бэ?” гэж дуу алдсан гэдэг. Тэгээд хэдэн шүлгийг нь радиод бичиж аваад явжээ. Тэр үе бол Б.Лхагвасүрэн найрагчийн ид босоо үе нь шүү дээ. Одоо бол Ц.Цэнд театрын дулаан хариуцсан инженер. Нэгэнт танигдсан яруу найрагч.

Ц.Цэндийн энэрэхүй үзэл Д.Урианхай багшийнхаа хөг, агаартай нэг гэж болно. Тэр бас талийгаач анд Б.Пүрэвсүрэнтэй уулын даяанд суусан хүн. Нүсэр хүнд юм шиг бодогдох шүлгүүд нь асар их дотоод хүчтэй. Тэсрэлттэй. Тэгсэн мөртлөө тэнд итгэхэд бэрх уян зөөлөн ай, хөдөлгөөнүүд бий. “Өвсний жавар” хэмээх бяцхан ойллого гэхэд л тэр чигтээ энэрэхүйн зөөлөн ай. Их мөсөн цавтах дуу цээжнээ түрэн ирэхэд загасны нүд жиндэхийг сонсон халаглах дотогш орь дуу. Ийм зөөлөн айтай мөртлөө хүн нь өөрөө адгуу, тэрслүү, цочмог нэгэн. “Насны эрхээр өтөлнө” гэдэг шиг одоо л жамаа дагаад зөөлөрч яваа болохоос. Гэхдээ л төрөлх зангаа амар тавихгүй нь мэдээж.

Хаврын адгуус

цээж нүцгэн!

Ороо удирдах

тарлан газар

Сар бөгтөр харайн

Хоосон дуу гишгэлээ…

* * *

Буга урамдаж өвс зуув уу?

Бүсгүй зүүдэлж хөхөө дарав уу?

* * *

Ичээнд унтах хулгана

Исгэрэн өвслөх сонсдоод…

Ц.Цэнд ийм л тод содон мэдрэмжтэй найрагч.

Түүний тэрслүү зангийн нэг жишээг Ж.Баяржаргал найрагч хөгжилтэй ярьдаг юм. Тэр нь юу гэхээр Дархан хотын Утга зохиолын нэгдлийн нэг удаагийн цуглаан дээр Ц.Цэнд О.Дашбалбар найрагчийн шинэхэн хэвлэгдсэн “Оддын аялгуу” түүврийг цоохор болтол нь засчихсан аваад иржээ. Нэгдлийн эрхлэгч П.Авирмэд гуай түүнийг үзээд бөөн уур болж, Цэндийг зад загнаж. Мань эр ч амар бууж өгсөнгүй. Өөдөөс нь мөчөөрхөж. Түүнээс болж бөөн маргаан дэгдсэн юм байх. Тухайн үедээ энэ нь сэтгэлгээний эрх чөлөө эрмэлзсэн тэмцлийн “хурц” хэлбэр байж.

Согтоод ирэхээрээ тэр ганцхан дуутай:

Нүд чинь талимаараад

даанч сайхан

Нүглийн шүд хүрээгүй

алиман дээр суусан

Хар цоохор эрвээхэй

Хатан сормуусаа билүүднэ

Б.Лхагвасүрэнгийн шүлэг.

Үг, ая нь яг Цэндэд тохирсон дуу.

Алтан хуа цэцэг нь хар илтэстэй яа…

Энэ бол түүний надад үзүүлсэн дууны шүлгийн нэг шад.

Ийм шүлэгт ая тааруулахад чамгүй нарийн ухаан шаардах байх.

Увс нутгийн уулс

Уур хүрэм өндөр…

Нутгийнхаа уулсыг тэр ингэж “магтах” жишээтэй.

Жүнз жингэнүүлье!

Зүрхээ баясгая…

Хөнгөхөн шүлэг нь.

Г.Бямбажав найрагч их дуртай.

Хөмсөг нийлье!

Нэг мөрт шүлэг нь.

Шувуу, шувуу…

….увуу, увуу…

…вууд вууд…

“Шувууд” шүлгээс нь.

Тэр бас “Улисс”-т модерн шүүмж бичсэн гэж байгаа.

Судлаач, шүүмжлэгчид Ц.Цэндийг үгүйсгэж зүрхэлдэггүй юм. Гэсэн мөртлөө одоо болтол түүний тухай өөртөө бүрэн итгэлтэй дуугарсан нь үгүй. Энэ нь Ц.Цэндийн уран бүтээлийн ертөнц хэнд ч хөндөгдөөгүй, атар зэлүүдээрээ байгаа гэсэн үг. Түүний бүтээлийн нарийвчилсан судалгааг “ИРЭЭДҮЙ ЦАГТ” итгэж даатгаад орхино гэхэд дэндүү харамсмаар. Утга зохиолын шүүмж судлалд өөрийгөө зориулж, шинэ хуудас нээхийг хүссэн, ид оргилж яваа залуусын хувьд гэвэл хүч сорих томоохон талбар уг нь энд л байгаа юм даа.

Ц.Цэнд ид залуу насандаа яруу найрагт өөрийн дотоод цөмөөс нэгэн их нууцыг үүтгэжээ. Номын санаа шинэ содон юмгүй, хэвшмэл бол уйтгартай. Хэрэв уншигчийн бодолтой яг таг давхцаж байвал толгой дохин зөвшөөх, сайшаахаас хэтрэхгүй. Харин шал өөр байвал тэндээс шинийг танин мэдэж, мэдсэнээ цааш лавшруулах хүсэл төрнө. Тиймээс л бүх цаг үеийн өдөөгч, уриалагч, турхирагч хүч нь БУСДААС ӨӨР СЭТГЭХ явдал байсаар ирсэн байна.

Ц.Цэнд амьдралаас хэт тасархай мэт этгээд сэтгэлгээтэй мөртлөө амьдралыг маш сайн мэднэ. Сайн аав. Сайн хань. Бас сайн өвөө. Зах зээл эхлэхэд тэр бидэн шиг алмай суугаагүй. Дампуу загнаж, дэмий тэнээгүй. Цээжээ дэлдэж хийрхээгүй. Нам гүмхэн байсан. Бүтээлээ хийхийн зэрэгцээ янз бүрээр хөдөлж үзсэн. Наймаа ч хийсэн. Уух архиныхаа мөнгө олох гэж (өөрийнх нь хэлснээр) бөхийн зодог шуудаг хүртэл ширж сурсан. Аливаад няхуур, цэвэр цэмцгэр нэгэн.

Ийм л нэгэн найрагч чимээгүйхэн аж төрсөөр л…

МЗЭ-ийн шагналт, яруу найрагч М.УЯНСҮХ

Categories
булангууд мэдээ өд-бэх

Ертөнцийг хавар мэт шинэтгэх найргийн гэрэлт өдөр өө…

Оросын их зохиолч Ф.М.Достоевский “Гоо сайхан ертөнцийг аварна” гэсэн удаатай. “Яруу найраг ертөнцийг аварна” гэж яруу найрагч Гүн Аюурзана эшлэх дуртай. Монгол түмний оюун сэтгэлгээнд яруу найрагчдын гэрэлт мөр шад дурайсаар байдаг нь сайхан. Ванчинбалын Гүларансын

“Өнгө чинь гурван хаврын тоорын цэцэг мэт

Үнэр чинь есөн намрын сүмэн өвс адил

Үсийн хар эгнэгт бэхсийн харыг даран чадаад

Үнэн улаан яахин түүний уруулын улааныг гүйцмой” гэж “Сайхан хүмүүн” шүлэгтээ өгүүлсэн нь сэтгэлийн дотор бүсгүй ертөнцийн гайхамшгийг мэдрүүлэн байдаг билээ л. Явуугийн “Хөх манхан тэнгэрийг эзэгнэнхэн төрлөө, би”, дорнын их найрагч О.Дашбалбарын “Амьддаа бие биеэ хайрла, хүмүүс ээ”, Эрээнцавын Нямсүрэнгийн “Дэндүү уяхан хөлийг ойроос би харсан юм. Дэргэд нь усны хөх ванн байсан юм”, Ванхүүгийн Батбаярын “Юутай сайхан бэ, эжийн минь өгсөн ертөнц” зэрэг алдарт шүлгүүдийг уншаагүй, сонсоогүй монгол хүн байдаг гэвэл өвсөнд зүү хайхаас хэцүү. Нямбуугийн Нямдоржийн

“Онцын хөөрхөн хүүхэн гэдэг

Зүрхний их хулгайч юм

Олон эрсийг шаналгах

Сэтгэлийн тулалдааны талбар юм

Энгүй сайхан түүнд

Зуун зүрх тэмүүлж

Эцэс хойно нь болоход

Ерэн ес нь шархална” гэсэн шүлэг бий. Нэг л сонсоод чихэнд хоногшдог эгшиглэнт ийм мөрүүдээр Монголын яруу найраг хэзээд дуташгүй буюу. Мөнгөн бахал нь салхинд хийсэх шиг хөнгөн халуун сэтгэлт найрагч Ламжавын Мягмарсүрэнг

“Болор чулуунд туссан сарны гэрэл адил үнэн болоод хуурмаг

Үзэсгэлэн гоог чинь тэнгэрт өргөн биширч

Чамтай дэр хуваан үсийг чинь илбэх хайр хүсэлдээ уягдан

Цонхны чинь доор тамхи татан татан холхиход

Сүүдэр минь надаас уйдаж шөнийн харанхуйтай нөхцөн алдарнам” гэж уншихад мянгантаа сонссон ч уйдсан хүнийг би найрагчдын ертөнцөөс олж хараагүй. Ерээд онд “Зүс бүгэг андууд”-ын Баатархүүгийн Пүрэвсүрэн ахын “Шулга хархан нүдийг чинь санахын цагтаа яанам бэ…” гэсэн мөрийг бодох бүр л нэг л гэгээхэн мэдрэмж төрдөг сөн. Өмнө нь өчнөөн л найрагч нүдийг янз бүрээр магтан дуулаа биз ээ. Гэлээ ч “шулга хар нүд” гэхэд л сэтгэлд гунигтай ч юм шиг, баясгалантай ч юм шиг хэлэхийн аргагүй догдлол үелзэл амилна.

Тэнгэр зүг халгин одсон Урианхайн жонон Хөөдөө Эрдэнэбаатар андын минь

“Урианхайн хөх уулс гэрлээр давалгаалж

Умрын салхиар хавар тэнүүчилсэн

Тэрсэд мөнхийн гэрэл шидэгч ууланд

Тэрлэг гандам зуны сарууд ирэхгүй

Зэрвэс нүдийг зүүдний манантай хөвөрдөх

Зэрэглээ тэнд хаялга болж чадахгүй…” гэсэн халгиа мөрүүд ямархан яруу сонстном билээ дээ. Түүний “Түрэг охины гишүү мэт харцанд

Түүдэг адил шатаж явахад минь

Жари эхийн тал нам гүм бороорхог

Жаахан тэр минь хөл нүцгэн байсан

Хацрынх нь хонхорт бороон дусал тогтож

Халгин инээхэд нь усан цацраг үүснэ

Мөнгөн лаа мэт бэлхүүс нь гэрэлтээд

Мөнөөхөн өдрийг минь зүүдлүүлж орхино” гэсэн шүлгийг ерээд оны олон найрагч анд нь цээжээр уншдаг сан.

“Уудам лаа түнгийн оройгоор

Уйтай лаа шашраа татна аа…” гэж дуулсан тэрээр униартагч ертөнцийг уянга дуугаараа сүлээд оджээ. Цэл залуухан насандаа Жан шамбалын орноо заларсан намуун тунгалаг найрагч Тогоонтөмөрийн Содномнамжил маань

“Хаалга задгай Шамбалын

Хаанаас нь ч орж болно.

Харанхуйд гэрэлтэгч дэнлүү шиг

Гэгээн болоод тодорхой” гэсэн ариун шид увдисыг өнөө чухам хэн тайлан чаднам. Дашбалбар найрагчийн баруун гарын шүлэгч шавьд тооцогддог Говь-Алтайн Хөхморьтын Дашдондовын Цогбадрахын

“Өдөр өдрийн шар долгис нэгнээ элдэн урсана

Өндөр тэнгэрийн хаяа ширтэн, цаг-мөрний эрэгт зогсном, би” хэмээх гайхамшигт мөр эдүгээ Шүлэг уулын хөх салхинаа гэрэлтэн бий.

“Охидын инээд сар адил мөнгөлөг гялалзах

Ойрадын шилтгээн-Ховдын цэцэрлэгт би ургаж явсан

Улиасны мөчрөөс соёолж хэдэн хаврыг ширтээд

Уйдангуй эгшгийн хатан сүйх шиг тасарч хийссэн

Өөр модон дээр хээнцэр бүсгүй цэцэглэдэг байсан

Өчнөөн шувуу жиргэлдэн үүрээ засах гэдэг байсан

Өнгө бадрангуй наран цагийн хаш элгийг дэвтээх

Өнцгий нь урж зажилсан бадгууд минь түүнд очдог байсан” гэсэн яруухан бадагсыг бичсэн Малиг баяуд сэтгэгч найрагч Төрийн Баянсанг ямархан хүн яруу шүлэгч биш гэж маргах билээ. Хонгор нутгийн Өлзийтийн суурингийн хүү, Ламын гэгээний найрагч Цэндийн Доржсэмбийн “Цас бороо” шүлгийг өнөө үеийн утга зохиолын хүрээний гэрэлт охид хөвүүд найрал өнгө хоршуулж

“Чамтай л харсан цас

Жинхэнэ цас байсан

Жигүүртэй цас байсан

Түүнээс хойш

Тийм цас ороогүй

Ороогүй гэж бодсон

Ой дурдатгалын минь тойрон

Одоо ч цас орсоор л байна…” гэж уншихад “хүйтэн өдрийн турш ганцаардсан” найрагч хөлчүүхэн, турьгүй намхан биеэ найгуулан ганхаж зогсдог нь тэнгэрийн зараалын учир биз ээ.

“Гоо сайхан гэдэг энгийнээр

Хорвоо бид хоёрын дундын өмч юм

Гоо сайхан гэдэг эцэстээ

Хайр гэдэг үгний өргөмөл охин юм” хэмээн тансагхан бичдэг Лхамсүрэнжавын Ганзулыг

“Алтан дальтай шонхорын жигүүр надад байлаа ч

Агуу ихийн дээгүүр нисэж үл зүрхэлнэ

Арслангийн омгоор дүрэлзэх зориг надад байлаа ч

Аав л ээжийнхээ амьдад үхэж үл зүрхэлнэ” гэж уншихад хэн түүнийг авьяасгүй хэлж зүрхэлнэ. Хэлж зүрхэлсэн нэгэн хээгүй тэнэгт үзэгднэм зээ. Хөвсгөл буйдхан нутагтаа аж төрж хаврын хаварт шинэхэн номтойгоо хамт аяны шувуу шиг айсдаг Пүрэвжалын Майнбаяр гэж гэрэлт нэгэн найрагч бий.

“Жижигхэн нахиа өөр ертөнцөөс яаран ирээд

Жирийн л моддыг яруу сайхнаар хучнам

Хар турлиахнуудын шаагилдаан

цав цагаан цагираг үүсгээд

Нугын дээгүүр эргэлдэхэд

Нууцын гүнд нулимс өнхрөөд,

Хавар болмуй” Энэхэн дэлхийг шинэтгэгч хаврыг тэр ингэж мэдэрч. Авьяас төгөлдөр монгол найрагчдын ай уянга хэзээ ч тасрашгүйг Сайнжаргалын Начин найрагчийн

“Орчлонгийн захад хүрэх гээд жигүүр нь цуцсан хүлгийн

Омруун дээр гэрэлтэх толионд хүслээ живүүлэхсэн”,

“Бид мэдэрдэг юм

Мод биш ч

Бичсэн, зурсан, урласан

Мөр бүхнийхээ цаасны амийг нөхөх гэж!

Эх дэлхийнхээ хэвлийд шингээд

Эргэж төрөхдөө өөрөөсөө үй олон ой төрүүлнэ гэдгээ” гэх гэгээн утгат уянга юутай сайхан гээч. Дагийраазын Нямдорж хэмээх даруухан найрагч залуугийн “Одод живчихжээ

Огторгуйн цээлд

шувууд л сэлнэ” гэсэн “ХИЯН” шүлгийг унш даа. Хэний ч илэрхийлээгүй яруу найраг энэ биш үү.

Од, сарыг найрагч бүхэн л магтан дуулсан. Тэгвэл Ш.Хатанбүүвэйбаатар

“Од оддын бэлчирт

Нэгэн нуур байдаг

Урьдын адил туулай сэлсээр л…” гэж дүрсэлсэн буй.

Энэ цагийн уянгат гэгээн найрагч Оюунцэцэгийн Цэнд-Аюуш

“Бүүдийж гэгээ алдран үдэш болоход

Бүх шувууд сүүдрээ нууна

Үгүй ээ…

Бүүдийж гэгээ алдран үдэш болоход

Бүх шувууд сүүдрээ хайна

Үгүй ээ…

Бүүдийж гэгээ алдран үдэш болоход

Бүх шувууд тэнгэрээс бууна

Үгүй ээ…

Бүүдийж гэгээ алдран үдэш болоход

Бүх шувуудын далавч

Харанхуйг үл даана

Тийм ээ…

Тэнгэрийн мөн чанар үнэндээ

Тийм хүнд” Энэ бол жинхэнэ монгол философи, жинхэнэ монгол найраг.

Яруу найрагч Энхбаатарын Энхболдын оюутан ахуйдаа ээжийгээ санахдаа бичсэн

“Үрээ гэсэн эхийн сэтгэл уул юм билээ

Ижийгээ санасан хүүгийн бодол тал юм билээ

Бие биедээ тэмүүлэх итгэл нь мөрөн юм билээ

Ижий бид хоёр эх орон юм билээ” гэсэн мөр сэтгэлд нэг л дотно байдаг. “Хөх мэдрэхүй” бүлгэмийн гишүүн найрагч бүсгүй Батсуурийн Баясгалангийн

“Хамгийн сүүлд хэзээ уйлснаа чамд хэлэхгүй

Хашааны завсраар яралзах нохойн шүд шиг эрэмгий өдрүүд

Харван дүүлж айсуй ирээдүйгээс

Харин чи бүү ай, ирээгүйгээс…” гэх нь ямархан уншигдана, танд.

Давхардаваагийн Гансаруул гэх этгээддүү зантай ч гэмээр энхрий нэгний “Цоргоноос цацарсан далай минь

Шүршүүрхэн минь!

Зуныг, бороог санагдуулсан усан минь

Санамсаргүйгээр савж унах

Үхлийн шалтгаан минь.

Шалдан агаад хөрсөн бие дээр минь

Тасралтгүй үнэнчээр цутгах хур билээ л, чи

Шүршүүрхэн минь!

Чи миний аадар.

Над дээр тасралтгүй үнэнчээр цутга!” гэх мөн нарийн мяндсан мэдрэмж дээ. Г.Сэр-Одын нэрэмжит шагналт Балдоржийн Алтанхуягийн

“Үргэлжлэл нь эхлэл болдог гэдгийг ойлгох

Үгсээр мэс урлах шиг өрөөсгөл санагдахуй

Хаягдаж хоцорсон мэт мэдрэмжийнхээ ачаар л

Харьж гэртээ ирсэн халамцуу бие минь…” гэхийг унших ямархан байна. …

“Аяа, ядаж ялаа нисээсэй!

Ай, энэ нулимс хашгирч унадаг ч болоосой!” Яруу найрагч Цагаанчулуугийн Дэлгэрмаа ганцаардал гунигийг юутай зэвүүн, хичнээн гиюүтэй “хашгирсан” байна даа? Ай, яруу найраг гэж хүний сэтгэлийн уй гуниг, яруу баяслыг илэрхийлэгч мөнхийн жигүүр минь дээ. Эрхэмсэг гэгээн уншигчдадаа Дэлхийн яруу найрагчдын өдрийн мэндийг хүргэж, яруу найрагч Я.Баяраагийн

“Дүүрэн сархдыг дундуур аягалаад

Үүрэн гэлдэрсэн гунигаа сэгсэрье

Үхэж дуусдаг нь амьдралын жам

Үхэшгүй мөнх нь бидний зам” гэсэн шүлгээр эл бичвэрээ өндөрлөе дөө!

Ямагт биднийг ариусгадаг яруу найраг мандтугай!


Categories
булангууд мэдээ өд-бэх

О.Цэнд-Аюуш: Би долоодугаар ангиасаа шүлэг бичиж эхэлсэн

МЗЭ-ийн шагналт яруу найрагч Оюунцэцэгийн Цэнд-Аюуштай хөөрөлдлөө.


-Цаст Отгонтэнгэр хайрхан, Завхан нутгаас үе үеийн сод сайхан найрагчид мэндлэх юм. Өөрөө ингэхэд яг аль сумынх билээ?

-Би Завхан аймгийн Эрдэнэхайрхан сумын Мөсөн багийн хүн. Хөгшин ээж, аавынхаа гар дээр өссөн. Манай хөгшин аав Арьяа гэж нутаг хошуундаа нэртэй уяач хүн байлаа. Ус ганзагалсаар байгаад хоёр бөөр нь цоорч, цагаан үс ургаж олойртсон морийг хүртэл уяад наадмын түрүү авч байсан мундаг хүн байсан. Хөгшин ээж минь Жаргал гэж буурай ная гарчихсан нутагтаа сууж байна. Сүүлийн үед манай нутгийг хүмүүс Улаагчны хар нуур, Бор хярын элсэн манхан, Мухартын голоор нь сайн мэддэг болсон.

-Бага насандаа хаана дэрвэж өсөв?

-Ээж минь намайг нэг ойтой байхад хөдөө орхиод сургуульд явсан. Би тэрнээс хойш нутагтаа л өсч, өндийсөн дөө. Арван хоёр нас хүртэл нагац ах нар минь намайг ёстой л ардаа үүрч, урдаа дүүрч байснаа түүнээс хойш эмнэг дааганд мордуулаад тавьчихдаг болсон. (Инээв.сур) Эхлээд айна, уйлна, амаа мэдэхгүй дааганыхаа эрхэнд орно, унана. Дараа нь хашрааж сурсан. Манайх өвөлдөө нам дор, зундаа уулын хяраар нутаглана. Хярыг Нахиу ч гэж нэрлэнэ. Гоё нэрүүд шүү. Хяр, Нахиу гэж. Өглөөний сэнгэнэсэн агаарыг цээж дүүрэн амьсгалаад тэртээ баруун хойгуур цэлийх Их Монгол элсний тэндээс борооны хөх үүл газар тэнгэртэй нийлэн айсуйг ажиглаад, гүү морь унаад явж байх хичнээн сайхан гээ. Гүү морь гэснээс зуны цагт хур хүчтэй, хурдан түргэн морь унана гэж байхгүй. Нэг бол хусран гүү, нэг бол амаа мэдэхгүй даага, шүдлэнтэй шогшино. Бодоод байх нь ээ энэ том хүмүүжил байжээ.

-Хөдөөгийн хүүхэд хэдийнээс шүлэг найрагт шимтэв дээ?

-Ах нараас хожим оо. Номын ах нар минь эрт бичиж, эрт уншиж эхэлсэн байдаг юм билээ. Долоодугаар ангид байхдаа л оролдож эхэлсэн. Манай монгол хэл, уран зохиолын багш Балт гэж сайхан хүн байлаа. Тэр сайхан хүнд би үүрд талархаж явах ёстой. Надад ийм сайхан замыг нээж өгч, уран зохиол руу гараас минь хөтлөөд явсан. Багш минь бас надад түшиг тулгуур болж явсан буянтай хүн байсан. Одоо тэнгэрт морилсон. Гэвч эргээд ирсэн байх гэж би боддог.

-Өөрөө ингэхэд Р.Чойномын, Б.Явуухулангийн, Д.Пүрэвдоржийн гээд томоохон наадмуудад одтой уншиж түрүүлж байна. Ер нь хэдэн наадмын түрүүг авчихав аа?

-Наадамд яахав ээ. Хүмүүс янз янзаар л ярьдаг. Яагаад байж болохгүй юм бэ. Яагаад уралдаж болохгүй юм бэ. Наадамд уралдсанаараа хэн ч биш болчихно гэж ярих л юм билээ. Наадамд уралдаад хэн ч биш болсон хүн би мэдэхгүй. Ер нь хэн ч биш болно гэсэн чинь юу гэсэн үг вэ. Тийм үү. Тэдэн наадамд тэгж уралдсан гэж яриад яах вэ. Тоогүй сонсогдоно шүү дээ.

-“Болор цом” яруу найргийн наадамд миний мэдэхээр арваад удаа шагналт байрт орчихов уу. Лав л нэгэнтээ “Хасар, Басар хоёр үзүүр түрүүнд үлдэв” гэж бичиж байсан санагдах юм?

-Сэтгүүлч Гангаа ах тэгж бичиж байсан. “Болор цом” сайхан наадам. Д.Нямсүрэн, Д.Пүрэвдорж, Б.Лхагвасүрэн, Д.Цоодол, П.Бадарч, Д.Урианхай нарын аваргуудын, их найрагчдын тоосоо өргөж явсан торгон дэвжээ шүү дээ. Энэ торгон дэвжээн дээр уралдаж байгаадаа баяртай байдаг шүү.

-Аль сургуулийг хэдэн онд төгсөв?

-Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Д.Нацагдоржийн нэрэмжит шагналт зохиолч Ширсэдийн Цэнд-Аюуш захирлын Утга зохиол, нийгмийн ажилтны дээд сургуулийг төгссөн. Манай сургуулийг хүмүүс мэднэ. Сайхан яруу найрагчид, сайн сэтгүүлчид төрөн гарсан оюуны өргөө. Ардын уран зохиолч, соёлын гавьяат зүтгэлтэн Ш.Дулмаа багш минь биднийг тэр сайхан сургуульд тосч авсан. Ш.Дулмаа багш гайхамшигтай их хүмүүн.

-Айлын хэд дэх хүү вэ дээ?

-Айлын том нь доо. Дороо ганц эмэгтэй дүүтэй.

-Саяхан болсон төрийн шагналт яруу найрагч О.Дашбалбар, Зундуйн Дорж нарын нэрэмжит арван сая төгрөгийн бооцоотой наадамд түрүүллээ. Сэтгэгдлээ хуваалцаач!

-Сайхан наадам болсон. Хөөрч дэврээгүй ээ. Би түрүүлсэн нь чухал биш. Харин уран зохиолыг үнэлэх үнэлэмж сэргэж байгаад их баяртай байна. Энэ наадам дараа дараагийн жилүүдэд улам илүү өргөн цар хүрээнд, өндөр шагналын сантай зохион байгуулагдана гэсэн сураг дуулдана лээ. Энэ жил төрийн шагналт яруу найрагч О.Дашбалбар, төрийн шагналт, соёлын гавьяат зүтгэлтэн З.Дорж хэмээх хоёр их найрагчийн нэрэмжит болсон бол ирэх жил Дорнын их яруу найрагч Б.Явуухулан, Д.Нямсүрэн нарын нэрэмжит болж зохиогдох юм билээ. Сайхан үйлс бүтээж яваа “Сод Монгол” группийнханд болон хамтран зохион байгуулагчдад нь баярлалаа. Та бүхний ажилд амжилт хүсэе.

-Өөрөө одоо хаана ажиллаж байна даа?

-Монголын радиогийн “Шинэ эрин” радио станц буюу нийгмийн нэвтрүүлгийн албанд ажиллаж байна. Манайхыг “Бага зохиолчдын хороо” гэж ч ярьдаг. Үнэхээр тийм. Манай албанаас соёлын гавьяат зүтгэлтэн, “Радиогийн бүдүүн дуут” хэмээн алдаршсан, нэрт сэтгүүлч, яруу найрагч Базарын Цэдэндамба, үргэлжилсэн үгийн нэрт зохиолч Пүрэвжавын Баярсайхан, соёлын гавьяат зүтгэлтэн, “Болор цом”-ын хошой тэргүүн шагналт яруу найрагч Цэндийн Чимэддорж, төрийн шагналт яруу найрагч Ц.Бавуудорж, соёлын гавьяат зүтгэлтэн Дамбын Шагдарсүрэн, МЗЭ-ийн шагналт яруу найрагч, сэтгүүлч Лханаагийн Мөнхтөр гээд олон сайн зохиолчид, яруу найрагчид төрөн гарсан түүхтэй.

-Яруу найргаас өөр төрлөөр бүтээл туурвил хийж байна уу?

-Уншиж л байна. Янз бүрийн оролдлого хийж үзэж байна. Гэхдээ амар, хялбар юм гэж хаа байх вэ. Богино өгүүллэг гэж маш гоё төрөл байна. Хүний хорхой хүргэсэн төрөл. Даанч түүнийг бичнэ гэдэг хэрийн аавын хүүгийн хийж чаддаг ажил биш бололтой юм. Тууж гэж бас гоё төрөл байна. Бас л бяр шаардах ажил. Роман, жүжигтэй юу ярих вэ. Гэхдээ өөрийгөө голохгүй шүү.

-Нийгэм цаг үеийн байдал ямар байна вэ. Хүндэлдэг улс төрч бий юу?

-Ойлгомжтой байна. Болж байна, бүтэж байна гэж би худлаа ярихгүй. Тэгж хүний дургүй хүргэхгүй. Ер минийхээр бол шударга байдал их чухал юм уу даа. Манай улс жар гаруй сая малтай, нэг сая 500 км квадрат газар нутагтай. Хөрсөн дороо асар их баялагтай, түүнээс ч илүү баялаг монгол хүний сэтгэл дотор байна. Тэгсэн атлаа дөнгөж гурван сая гаруйхан хүн амтай. Ингээд бодохоор л нэг хачин байгаад байгаа юм даа. Яавч ядуу дорой байх боломжгүй. Онгирч, дэвэрч, сагсуурч явахаас илүүтэй гудамжинд өмнөө хайрцаг тавьчихаад дуулж суугаа хүүхэд, насны асарт гарчихсан эмээ, өвөө нар жин дээр минь хэн зогсох бол гэж нүдээрээ горьдож, харуулдаад гудамжны хүйтэн чулуун шалан дээр сууж байхыг үзээд сэтгэл өвддөг. Ийм байхад болж байна, бүтэж байна гэж ярих утгагүй ш дээ. Би болж байвал болоо гэсэн муухай үзэлтэй байж яаж болно. Монгол хүн байна даа энэ чинь гэж нэг гоё байна. Энэ үгийг би ойлгохдоо монгол хүн хамгийн сайхан сэтгэлтэй гэсэн утгатай байх гэж боддог. Хүндэлж явдаг улс төрчийн хувьд харамсалтай нь байхгүй. Хүндлэл хүлээх хэмжээнд байгаа эх оронч байна уу, гэвэл хэцүү байх. Хэн нэгэн эрх мэдэлтэн надад тэгээд хэлчихвэл тэгж тусалж мэднэ, ингэж магадгүй гэсэн бодол ч алга. Хааяа номын хуудаснаас аугаа их Агданбуугийн Амар, Балингийн Цэрэндорж, Манлай баатар Дамдинсүрэн, Харчин гүн Бавуужав, маршал Х.Чойбалсан, Ю.Цэдэнбал нарын их хүмүүсийн тухай олж уншаад тэднийг өөрийн эрхгүй хүндэтгэж хайрлах сэтгэл төрдөг шүү. Харин хожим энэ үеийг удирдаж байгаа хүмүүсээс сая дурьдсан халуун эх орончид шиг хойч ирээдүйдээ дуурсагдах хүмүүс хэд байх юм бол доо, мэдэхгүй. Хэтэрхий том юм ярьж байж мэднэ. Гэхдээ би энэ улсын иргэний хувьд л бодсоноо хэлчихлээ. Энэ бол жирийн л иргэн хүний бодол шүү дээ.

-Жаахан хүндхэн сэдвээр ярьчихлаа. Ярилцлагаа сайн, сайхнаар төгсгөвөл ямар вэ?

-Тэгэлгүй яахав. Хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэн ойртож байна. Монгол түмнийг минь нохой жил ивээж, өгөөж хишиг буянаа өгөх болтугай. Хилийн цаана хувь заяаны эрхээр үлдсэн Өмнөдмонгол, Халимаг, Шинжааны Ойрад, Буриад, Дээд Монголчууд маань ч гэсэн сайн, сайхан байгаасай билээ.

НУТАГ

Манай нутгийн шувууд

Манан зүсээд нисэлдэж байна

Жаахан жаахан үрсийнх нь далавч

Жагарын орноо орхиод

Хорвоо шиг хоосон манантай

Холилдоод нисч байна

Зунжин тэднийг бөөцийлсөн өндөгний

Зулай шиг эмзэг хальс

Эндэж хагалсан дун шиг

Эвлүүлж болохгүй үзэгдэж байна

Аварга том бүргэдүүд дотроос нь

Амилж ниссэн тэр жижигхэн дэлхийнүүдийг

Амьсгал шиг зөөлөн салхи

Амьдралын альхан зүгт хийсгэх юм бол доо

Хөөрхий

Манай нутгийн буга, согоо

Манан зүсээд зогсож байна

Үрт амьтдын янзага нь

Үнэг чоныг мэдэхгүй

Орчлон шиг оргүй манан дотор

Оч шиг дулаахан унтаж байна

Хавар зуны зургаан сард

Хаданд үрж хурцалсан

Зун намрын зургаан сард

Зулзага янзагаа өмгөөлсөн

Сэргэр тэр сайхан амьтны эвэр

Сэтгэл эвдэртэл сэм унахад

Халиун магнайгаараа манай нутгийн буганууд

Харанхуйтай яаж мөргөлдөх юм бол доо хөөрхий

Манай нутгийн азарга, морьд

Манан дотор янцгаалдаж байна

Цагаан сүүндээ цадсан унаганууд нь

Цагийн хатууг санахгүй

Сүүлээ өргөлдөөд

Сүүдрээсээ үргэлдээд байна

Нүгэлтэй ноцолдсон олон сорвитой

Нүд рүүгээ унжсан хур дэлтэй

Манай нутгийн азарга, морьд

Чимээгүйн дундаас айдас хүйдсийг

Чихээрээ яаж олоод

Олон эмтэлсэн туурайгаараа

Онож тангарах юм бол доо хөөрхий

Манай нутгийн хөх чононууд

Манан дотор улилдаж байна

Цасан дээр мөр үлддэгийг мэдэхгүй

Цагаахан бэлтрэгнүүд нь

Уулын агуйд хэвтэх эхийнхээ

Улаан сарьсан хөхийг дэрлээд унтаж байна

Анхны цасны араас

Авын бүрээ татаж

Гөрөөчид суран ташуураараа

Гөлөмдсөөр хүрч ирэхэд

Зэвтэй сумтай зэрэгцсэн

Манай нутгийн чононууд

Зээртэй хөндийн дундуур зугтахдаа

Сөрөвгөр бэлтрэгээ зуусаар

Сөхөрч унавал яана даа хөөрхий

Манай нутгийн өвгөд, эмгэд

Манан дотор аж төрж байна

Үрийнхээ үрийг үүрсэн эмгэн

Үндсэн дээгүүр алхаж

Хүүгийнхээ хүүг дүүрсэн өвгөн

Хүн чанарыг өвөртөлж

Бурханд хоёулаа мөргөсөөр

Бууралтаж байна

Өнө хожмоо

Өвөөгөө санасан хүү яаж өнчирч

Эмээгээ санасан охин

Яаж эмтэрнэ дээ хөөрхий

Манай нутаг хөөрхий

Categories
булангууд мэдээ өд-бэх цаг-үе

Буурал найрагчийн бодол ухаарал

Улаанбаатараас Мөрөн хотыг чиглэсэн машин зам Эрдэнэт, Булган хотоор дайрч цааш баруун хойш Намнан, Хөвсгөлийн их уулсын зүгт алсарна. Булган аймгийн Хутаг-Өндөр сум хүртэл 20 гаруй их өртөө яваад дөрөө мултална. Замын турш уулсын сайхан хөндийд Төв, Орхон, Сэлэнгэ, Дарханы нэр алдрыг өргөдөг тариан талбай эрээлжлэж уринш хагалж, хөрс боловсруулж байгаа хүчит техник шороон манан босгож харагдана. Тариан түрүү урт бадриун агаад шувтран авч алгандаа үрчин цайруулж үзвэл нэг толгойноос 25-30 ширхэг үр тоологдож энэ жилийн ургац арвин байхыг дохиолно. Тариан талбай тэр аяараа сэвшээ хонгор салхин аясаар давалгаалан өрхөлж үелзэн сэтгэлийн гүнд нэгийг бодогдуулна. Зурваслан тариалсан тариан талбай ажнай хүлгийн шанхалж, сумалж зассан дэл мэтээ. Газартай харьцах, тариалан эрхлэх соёл сайжирч, миний газар, миний тариа будаа гэдэг ухаарлаар хандсан нь илт анзаарагдана. Булган хотоос цааш Чачиртын голын гүүрээр гарч өгссөөр Түлүүгийн даваан дээр буугаад алсын цэвэр тунгалаг агаарыг Сайхан, Баян-Агтын айрагны сэнгэнэсэн үнэртэй хамт залиглан уужирч, Булган нутгийн нэрс, хуушуур буузны амтанд түр саатан биеийн чилээ гаргана. Түлүү гэдэг нэр “түлээ” гэсэн үг болой. Эндээс “Өрөмийн цагаан нуур”-ын ар биеэр давхиж “Мэргэн” хөтлөөр өнгийгөөд алдарт “Бүрхээр тогоо” уулын хөндий уруудана. Ар хөвч бүхий хоёр их уулыг холбосон цагаан хамрыг “Мэргэн” хөтөл хэмээнэ. Энэ хөтлөөр зэрлэг ан амьтан хойд урд ар хөвч рүү дамжин гүйдэг учир анчид тэр хөтөл дээр суурилан отож чоно үнэгнээс эхлээд тураг амьтад намнадаг байжээ. Сайхан, Баян-Агтын зүгт зурайх олон салаа шороон замын хойгуур Бүрхээр, өмнө этгээдээр Тогоо уулын байгалийн үзэсгэлэнт цогцолбор зорчигчдын нүдийг соронзон мэт татна. Арга буюу очиж сонирхвол Тогоо уулын хүрмэн чулуун хүрээний төвд зургаан га орчим тэгш талбай байх агаад тэнд эртний Түрэг, Хиргисийн булш, чулуун хөшөө арсайж харагдана. Харин Бүрхээр уулын дээр гараад өнгийхөд тэртээ доор нүдэн нуур гялайж, энэ том хүрмэн чулуун уул миний доороос ориглон тогтсон /бий болсон/ юм шүү гэж хэлээд байх шиг санагдуулнам. Энэ уулын хормойд амралт жуулчны бааз байгуулагджээ. Эндээс ялимгүй уруудаад

Шандын хүүхнүүд шартай шүү

Шанд ус нь рашаантай шүү

Шарсан мах, сайхан айраг нь

Шанд, Уньтын бэрээнд шүү гэж аархдаг нутгаар дайрч төдөлгүй “Цангааны ус” гэж эрт үеэс нэршсэн эдүгээ “саахарын өвчинд” зовсон олныг илааршуулдаг рашаан сувилал хүрнэ. Энэ сувилал богино хугацаанд их өргөжиж олны хөлийн газар болж хөлтэй нь хөлхөж хөлгүй нь мөлхөх гэдэг болж байна. Эндээс Түлбэрийн голын хөндий уруудаж нүд баясган явсаар өргөн Сэлэнгийн хөвөө “Баатар ван” амралт сувилал хүрч “Гучин гурт гурван хайлантай” нутгийн сонин сайхнаар сэтгэл зүрхээ амрааж саатна шүү дээ. Булган нутгийнхан хэлэх ярих үгээ “шүү дээ”-ээр төгсгөдөг нь онцгой шүү дээ. Булган нутгийн нэгэн эрхэм хүн сонинд өгсөн ярилцлагадаа “шүү дээ” гэдэг төгсгөлийг хориод удаа давтсаныг анзаарсан биз ээ. “шүү дээ” гэдэг аялга төгсгөл нь хүнд итгэл үнэмшил төрүүлэх, үг яриаг аядуу зөөлөн болгох, төлөв тайван харилцааг илэрхийлэх шиг санагддаг. “Баатар ван” амралт сувилал цаашдаа улам их өргөжих бололтой дог оо. Ер нь Түлбэрийн голын адгаар эрт үеэс тариа ногоо тариалж, хятадын худалдаа наймааны пүүс ажиллаж, хүн зон ихээхэн зорчдог суман өртөө төвлөрч байсан нутаг л даа. Энэ орчимд түүх бичвэрт олонтаа дурдагддаг Гучин гурт гурван хайлантай, Хайлантайн хүрээ /одоо бол туйр үлдэж/, Хатанбаатар Д.Магсаржавын сэлэм гялалзаж, чамин бароны толгой бөндийж байсан газар шороо /энэ тухай тусгайлан босгосон пайз-самбар байдаг/бий. Сэлэнгэ мөрнийг гаталдаг дүнз модон хийцтэй бярвааз /1942 онд баригдсан перевоз/ буйраа сэлгэж зуу гаруй метр урт цемент-бетон гүүр босжээ. Ер нь Булганаас Хутаг-Өндөр хүртэлх нэгэн зуу гаруй километр замд эртхэн үедээ жолооч зорчигчдын муу үгийг бардаг Чачиртын голын шавар намаг, Түлбэрийн хөндийн дов сондуул, хонон өнжин цовхчуулдаг шороон зам, Сэлэнгэ мөрөн зайр гүйж хадгалах, цөн түрж баримтаглах тайлах үеэр нөгөө бярвааз нь ажиллахгүй хэдэн хоногоор саатаж хугацаа алддаг байсан гачаал бэрхшээл аль хэдийнээ чөтгөртэйгээ хамт арилж л дээ. Мал сүрэг идэш нялайсан, тариа ногооны ургац сагсайн халиурсан, уул ус, нутаг бэлчээр нь тэгширсэн энэ сайхан хангайд хошуу ноён жанжин түшээ гүн Ц.Ганжууржав, Хатанбаатар ван С.Магсаржав, Сайн ноён хан Ц.Намнансүрэн, Ардын хувьсгалын партизан М.Сундуйсүрэн, Автономит Монгол улсын баатар Ж.Далай /Богд хааны 1913 оны 8-р сарын 6-ны өдрийн зарлигаар “Шаламгай баатар” цол олгожээ/, Богд хааны эх дагинын бөх, даншиг наадмын анхны арслан Раднаабазар, Ардын хувьсгалтай мөр зэрэгцэн зодоглож, 1924 онд Ардын засгийн наадамд бүх цэргийн жанжин С.Магсаржавын нэрийн өмнөөс босож барилдаад “боохой” Данзангаар зургаа давж Монгол улсын заан цол авсан. “Хулгар”, “Гонжоон”, “Тунгалаг тамир” киноны гол дүрийн нэгэн “Цахиур Төмөр” буюу Т.Сандуйжав нарын алдар цуутнууд төрж өсөөд төр түмнийхээ төлөө хоёргүй сэтгэлээр зүтгэсэн ажээ. Тэр замаар МЗЭ-ийн шагналт яруу найрагч Намдавын Дагвадорж ард түмнээ соён гэгээрүүлэх их үйлст ухаан бодлоо хурцалж үзэг цаас элээсээр явна.

Тэлмэн жороо морьдын тэнхээ шалгасан газар минь

Тэнгэр заяат өвгөдийн сургаал оршоосон өлгий минь

Буцаад хүүгээ ирэхэд хур хайрласан хурмаст минь

Буянтай үйлсийн далай будаа тарианы орон минь

Чанадын сэтгэл өвөрлөсөөр чамайгаа түшиж ирлээ

Чарлан унасан бууцандаа хөрвөөж омогшиж явна би гээд л яруу найргийн шинэ бүтээлийн номоо тэрлэж суух авай. Тэрээр үе тэнгийнхнээ, эрдэмтэн багш нараа, өнгөрсөн цаг үеэ сэргээн бодох зуураа өөрийнхөө ургийн овгийг олон янзаар эргэцүүлж “харалган” гэдэг үгийг Я.Цэвэл гуайн “ногоон”-оос сөхөж үзэв. “Харалган” гэдэг үгийг хол ойрын хараа муудах гэж тайлсан учир “харлаг” гэдэг үгийг харвал “хар алаг” хэмээсэн байжихуй. Н.Дагвадорж толгой өндийлгөн миний ургийн овог бол “хар алаг” буюу үг сунжрахын эрхээр “хар лаг” болж л дээ. За одоо өнгөрч, залруулна гэвэл болохгүй биз гээд мушийж билээ. Нээрээн л тийм аж бичихэд ч хараа муудсаныг “харалган” хар алагийг “харлаг” гэвэл зохилтой. Дээр үед Төв аймгийн Гацуурт суманд эрээн цоохор адуутай Балдан гэдэг хүнийг адууны нь зүсээр “бар” Балдан гэдэг байж. Сүхбаатар аймгийн Сүхбаатар суманд “Хар үхэрт” овгийнхон бий. “Цэргийн хүү” кино бүтээсэн зохиолч С.Цэрэнбалжав гуай “Хар үхэрт” овгийнх шүү дээ. Манай энд Хувьт гэдэг айл алаг зүсмийн жороо удмын адуутай байж билээ. Нутгийнхан нь Хувьтын цоохор л гэнэ. Түүний хүү Х.Туваанжав нэгдэлд малаа нийгэмчлэхгүй гэж гүрийгээд 1960-аад оны үеийн сонин хэвлэлийн шүүмжлэлд ихээхэн өртөөд гучаад жилийн дараа мал хувьчлагдаж нэгдэл тарснаар түүний зөрүүд зөн үнэний ухааралд хүрч магнай тэнийлгэсэн. Энэчлэн хариулж адгуулж байгаа малынх нь зүс байдлаар овог нэр гуншин нь мөнхөрдөг байж. “Хавчир гангын” асга хадтай энгэрт хонь хариулж явахдаа өвлийн тасхийм хүйтэнд агь шавагны галын дөлөөр гараа бүлээцүүлж, Сэлэнгэ мөрний чилгэр хөх мөсөн дээгүүр шороо асгаж харуун зам гаргаад, мал сүргээ цувуулан тууж байсан тэр л агшин түүний нүдэнд харагдаж сэтгэл зүрхийг нь эзэмдэх аж. Н.Дагвадорж багадаа онигор нүдтэй, мариалаг цулцгар шар банди анги танхимийн арын ширээнд суучихаад хөвгүүд охидын үс гэзгээр оролдож, чимээ аниргүй үймүүлдэг онц сурлагатан байж л дээ. Өдгөө тэрээр цулцагар биш цэлцгэр шар царайтай цүлхэгэр биерхүү агаад бодол ухаарал хурхуулсан буурал найрагч болжээ. Бас ч түүний өмнө мэхийн намсхийж “багшаа” гэж хүндэлдэг уран үгийн увидастан, утга яруу эгшиглэнт Д.Буянтунгалаг, Н.Хишигдорж, Ц.Чинбат, Б.Цэрэнжамц гээд уран зохиолчдын сан хөмрөгт орон зай эзэлсэн нөхөд цөөнгүй. Дагва найрагч насан өндөр болж буй ч МЗЭ-ийн Булган аймаг дахь салбарыг удирдаж Булган нутгийн зохиолчдын бүтээл туурвилыг эмхэтгэн 12 дэвтэр хэвлүүлж амжжээ. Өөрөө гар хумихсангүй шамдаж “Ухаарлын чагтага”, уул усны шивнээ зэрэг ном хэвлүүлж нас болоод бүтээлээ дагаж алдар цол, шагнал сайшаал цөөдсөнгүй. МЗЭ-ийн шагнал, Хатанбаатар ван С.Магсаржавын хүндэт шагналтан хэмээгдээд зохиолч сэтгүүлчийн нэр хүндийг даруухан өргөж явна. Бодол ухаарлын ундарга болсон буурал Дагвадорж өдгөө Булган хангайн төвд суурьшин уран бүтээлээ цогцлоож зон олныхоо дунд амар амгалан аж төрж суунам. Н.Дагвадорж орой бүр бичгийн ширээний ард пөгвийн сууж үе үе тонголзон нүдээ анимар болоод гүн бодолдоо хөтлөгдөнө. Унаж шингэрээгүй буурал үс нь шанаа санчиг руугаа унжиж салхи шуурганд сагсалзах “үнэгэн залаа” өвсний толгой шиг намирна. Энэ зуур түүний халамжит хань Базарханд:

-За өвгөн минь бодолдоо хөтлөгдөөд дэлхийгээр тэнээд явчих шиг боллоо гээд чимээ аниргүйгээр нөгөө өрөөнд ороод хаалгаа сэмхэн хаана. “Буур эзнээ анддаггүй” гэгчээр бие биеэ ойлгож, хайрлан хүндэлсэн хамтарч амьдарсан он цагийн нэгээхэн өнгө төрх энэ. Онигор нүдээ огтхон ч нээлгүйгээр их л алсын бодол урт замын түмэн нугачаанд сэтгэл алдарсан бололтой:

-Тиймээ, Намнан уулын өвөр бие, цагаан голоор нутагтай Энхийн Бадарч тэр үед Гэгээрлийн яаманд ажилладаг байсан даа. Намайг УИС-г төгсөхөд сургуульдаа багшаар үлдэж ажилла гэсэн. Би гэдэг зөрүүд амьтан хөдөө явна гэж зүтгээд, тэгвэл чамайг Булганд явуулахгүй залгаа нутаг Хөвсгөл аймагт хуваарилна гээд анхны томилолт өгч билээ. Э.Бадарч дунд зэргийн нуруутай мах мариа зүс царайгаар олны хайр татсан нүдэнд дулаан хүн байсансан. Түүний дүү Э.Жарантай гэдэг жавхаалаг сайхан бүсгүй Намнан, Хутаг /Өндөр/-ийн бага сургуульд багшилдаг байлаа. Би олон багшаар эрдэм ном заалгажээ дээ. УИС-ийн манай анги даасан багш минь Цэндийн Дамдинсүрэн байлаа. Ямар их өргөн мэдлэгтэй уужуу тайван хүн байсан юм билээ. Хичээл зааж байхдаа ардын уран зохиол, үлгэр домог дээр үеийн хөлгөн судраас иш татаад сонин сайхныг ярьдагсан.1837 онд зохиогдсон “Болор толь”-д

Их хүн найр наадам ба жаргал хийгээд

Идээнд хурьцахгүй тэвчигдэхгүй /эс тэвчиж/

Дурлан шүлэнгэтсний гайгаар

Дашаграва хэмээх мангас алагдавай хэмээн шүлэглэсэн байдаг юм.

Та нар минь найр наадам архи идээг хэтрүүлбэл улс орон ч, та нарын ажил амьдрал ч тэр мангас шиг үхэл мөхлөөр дуусна шүү гэж захидагсан. Одоо бидний энэ үед найр наадам архидалт хэрээс хэтэрч байх шиг яана даа, та минь. Дамдинсүрэн багш минь босоодуухан агаад магнай тэнэгэр нүүртэй нэлээдгүй халзан ч гэлээ өтгөн хар үстэй, цайвар царайлаг хүн байлаа. Тэрээр монгол дээл өмсөх нь ховор, дандаа л европ хувцастай, зангиа зүүсэн, их цэвэрч цэмцгэр дээ. Буурал суугаагүй өтгөн хар соёо сахлаа үе үе имэрч, өргөн саруул магнайгаа илж суугаа харагдана. Тэр үед багш минь их залуу байж дээ. Харин Ри багш /Ринчин гуайг тийн хүндэлнэ/ европ хувцас өмсөх нь ховор, ямагт монгол дээлтэй байдагсан. Хааяахан хөх өнгийн монгол дээл өмсөнө. Мөнгөн голхитой хүрэн тэрмэн дээлэндээ ууртай даа. Хянгардуухан өндөр хамар, эргэлдсэн том алаг нүд, бууралтаж намирсан урт үс сахал нь тэр хүнийг улам ч цоглог сүрлэг харагдуулдагсан. Шатаар өгсөх уруудахдаа оюутан биднээс хөнгөн шалмаг гээч. Сэвшээ салхинд үс сахал нь намиж хийсээд, өөрөө намс намс алхлаад, ханцуйгаа сул тавьж гараа хаяласхийгээд явдагсан. Хичээл зааж байхдаа хошигнох, ёгтлох дуртай. Заримдаа дугуй малгай /берет/ дарж духдуулаад буриад гутал жийж гангарна. Хэл уран зохиолын Ш.Гаадамба багштан бусдаасаа хамгийн намхан, жижигхэн, хамгийн хоовон том толгойтой нь тэр. Түүний хурдан шалмаг хөдөлгөөн, сэргэлэн, гүйлгээ ухааныг ярих юм биш. “Монголын нууц товчоо” судалсан бүтээлээрээ төрийн шагнал авсан эрдэмтэн зохиолч хүн дээ. Хичээл заахын хажуугаар их сургуулийн дэргэдэх Утга зохиолын дугуйланг удирддаг байв. Энэ дугуйлангаар өнөөдрийн нэр хүндтэй академич, яруу найрагч, зохиолчдоос цөөнгүй хүн дамжсан гэхэд болно. Ш.Сүрэнжав, Д.Цэдэв, Т.Галсан, Г.Галсан Ж.Дашдондог гээд олон доо олон.

Миний Да багш, Ри багш, Га багш бүгдээрээ улс төрийн хилс хэрэгт ороогдож шорон гянданд зовж, ном бүтээлээ шатаалгуулж ажил албанаасаа халагдаж их л дарамтлуулж байсан даа. Тухайн үед тэд нар шиг бурхад, эрдэмтэн мэргэд ховор байжээ гээд уртаар санаа алдаж, нэлээд чилээрхсэн байдалтай толгой өндийлгөв. Эхнэр Б.Базарханд нь ааг үнэртэж, шар тос халигсан цай, гоньд ханхалсан аяга шөл барьсаар орж ирээд:

-Өвгөн минь! Одоо жаахан амар, ядарчихлаа хэмээн хошуу дэвсэнэ. Найрагч маань Дархадын цэнхэр уулсын орон-хоймор нутгаас өвөртөө багтааж ирсэн ханийнхаа үгэнд оромтгой. Б.Базарханд УИС-ийг орос хэлний мэргэжлээр төгссөн, дөч гаруй жил багшилж байгаа боловсролтой нэгэн. Дагва найрагч “Нүд” хэмээх шүлэгтээ:

Говьд ч хангайд ч байдаг л нүд

Гоёхон нүд, гойд нүд

Голд орсон нүд, гал асаасан нүд

Гайхам нүд, галзуу нүд

Гэр бариулсан нүд, гэгээ оруулсан нүд

Гэзэг дэрлүүлсэн нүд

Үүд нээсэн үүд, үр төрүүлсэн нүд

Үзэг бариулсан нүд, үнэнийг мэдрүүлсэн нүд

Үхэл холдуулсан нүд, ураг барилдуулсан нүд

Ай даа, мөн ч ачтай нүд, ертөнцийг таниулсан нүд

Ерөөл өрнүүлсэн нүд

Энэ нүд энхрийхэн нүд

Эхнэрийн минь нүд

Эх орны минь нүд гэж уянгалж ханийнхаа хайр энэрлийг гижигдсэн бол өрх гэрийн тухай өөр нэг шүлэгт:

…Хайрын бурхан ивээж

Ханийн заяанд учруулбу

Ханьсахын совин даллаж

Үрийн зулай үнэрлүүлбу

Цэлмэг санаа өвөрлүүлж

Хатгал тосгонд очуулбу

Цэнхэрхэн усыг нь ууж

Насны ханиа олбу… хэмээсэн буй.

Гуртын хөтөл дээр биеийн чилээ гаргаж алсын цэвэр тунгалаг агаар амьсгалан зогсоход яруу найрагчийн төрж өссөн нутаг Хужирт булангийн цагаан тохой, Сондуулт, Хутаг- Өндөр хайрханы баруун биеийн Хавчир ганга, Тээлийн хөндий, тэртээ цаана нь хан Намнан хайрхан цэнхэр униарын дунд хөвөрч хөндөлсөн харагдана. Хэн боловч тэр хайрханы зүг мэлмийгээ чилээн:

-Ээ, Лхам Намнан уул мину хэмээн мэхийнэ.

Н.Дагвадоржийн хүй дарсан чулуу Сэлэнгэ мөрний урьд хаялга Хужирт буланд бий. Тэрээр бага, дунд, их сургуулийн болоод ажил албанд зүтгэсэн баяр хөөртэй, бараантай цоогтой он жилүүдэд үеийн харчуудтай барилдан ноцолдож, охид бүсгүйчүүдийг сандаргаж шаналгаж сүүн завод, тариан талбай, малын бэлчээрт элээсэн дээл гутал мөн ч олон доо. Энэ сайхан нутаг усаа насны өндрөөс хараад мэлмэрч:

Буцалсан амьдрал, бужигнасан олны дунд байх дуртай

Булган хангайн будаа тариатай нүтгийн хүү би

Хувь заяаны төөргөөр, хурмаст тэнгэрийн зараалаар

Хутагт-Өндрийн Хужирт буланд төрсөн иргэн би

Цагийн саалтанд саатаагүй цадиг түүхийн гэрч

Цагаан сүүгээр ундаалсан цайлган сэтгэлт үр ач

Хаан Чингэсээрээ омогшдог хамуг Монголын угсаа

Хатан Сэлэнгээр бахархдаг харлаг овогтны гал голомт хэмээн уянгын халилтай шүлэг найргаа чээжний гүнээс цалиглуулан уншигч олноо баясгана. Булган нутгийн шүлэг найрагч яруухан агаад даруухнаар сэвшээлнэм.

А.Далхжав.

Гучин гурт-2016